Wij en zij

boek vrijdag 13 juni 2003

Andries Hoogerwerf

Nederland is niet zo verdraagzaam als men vaak verondersteld. De spectaculaire opkomst van Pim Fortuyn toonde aan dat ook in Nederland heel wat onderhuidse spanningen bestaan tussen autochtonen en allochtonen. Onverdraagzaamheid is van alle tijden. In zijn boek de Wij en zij geeft politicoloog en emeritus hoogleraar Andries Hoogerwerf een helder overzicht van het Europese denken over verdraagzaamheid en intolerantie sinds het begin van onze jaartelling. Aan de hand van de grote denkers komen argumenten voor en tegen diverse vormen van verdraagzaamheid aan de orde. Daarnaast analyseert hij de actuele problematiek van de hedendaagse multiculturele samenleving. Daarbij zoekt hij naar oplossingen via de wegen van de vrijheid, de gelijkheid en de solidariteit.

Mensen zien zich steeds als lid van een bepaalde groep, een wij. Dat 'wij' wordt door de leden ervan als goed en evident beschouwt en elke aantasting ervan, zowel fysisch als door ideeŽn stuit dan ook op onbegrip of verzet. In feite zorgt het 'wij-gevoel' steeds voor een zeker superioriteitsgevoel tegenover 'buitenstaanders'. Gelukkig is er het element verdraagzaamheid dat ons de betrekkelijkheid van de eigen overtuiging doet inzien. En juist die verdraagzaamheid werd jarenlang als het belangsrijkste kenmerk aanzien van de Nederlandse samenleving. Hoogerwerf relativeert dit kenmerk en wijst terecht op het antisemitisme tijdens de oorlog, het ant-islamisme tijdens het voorbije decennium en de moord op Pim Fortuyn. "Nederlanders zijn niet veel verdraagzamer dan andere West-Europse volken", aldus de auteur.

De evolutie naar een verdraagzame samenleving was in de loop van de geschiedenis niet evident. Met talrijke voorbeelden wijst Hoogerwerf op de inherent intolerante krachten en ideeŽn binnen de geopenbaarde godsdiensten. Zo stelde het Oude Testament reeds dat men geen 'andere goden voor het aangezicht' mocht hebben. En ook in het Nieuwe Testament stelt Jezus dat hijzelf de weg is naar de 'waarheid'. Deze stelling is essentieel in de ganse discussie rond samenleven en tolerantie. Zoalng mensen bleven (en blijven) geloven in het bestaan van een unieke waarheid zullen ze problemen hebben met elkaar. Hoezeer die 'waarheid' werd opgedrongen blijkt uit het historisch overzicht van de auteur. Zo stelde Augustinus, een van de eerste en belangrijkste kerkgeleerden reeds dat 'de vervolging die de kerken van Christus gebruiken tegen de goddelozen gerechtvaardigd is'. Hoogerwerf probeert dit beeld van een intolerante christelijk geÔnspireerde kerk te nuanceren door te wijzen op meer genuanceerde laat-middeleeuwse denkers als Joannes van Salisburry, Marsilius van Padua en Nokolaus von Cusa maar daartegenover staan de overweldigende voorbeelden van wreedheid en onverdraagzaamheid die vaak gestuurd werden door de hoogste kerkelijke gezagsdragers. Zelfs door mensen las Luther en Calvijn die hun oorsponkelijke gedachtegoed verlaten en een eigen geloofsopvatting verkondigen. Luther adviseerde om de synagoges en huizen van joden in brand te steken en Calvijn advideerde een onderworpenheid van de overheid aan de kerk. Zelfs de zo geprezen humanist Erasmus noemde het jodendom een 'pest'. Deze vijandige houding van de kerk tegenover andersdenkeneden is lang blijven voortleven. "Nog in 1864 veroordeelt paus Pius IX in de encycliek Quanta Cura de gedachte van het recht op vrijheid van geweten en godsdienst." Pas onder Spinoza begon won de gedachte aan tolerantie veld. En Locke stelde als eerste dat de menselijke kennis nooit een absolute zekerheid biedt, een gedachte die later door Karl Popper als basis voor zijn kritisch rationalisme werd gebruikt.

Na een historisch overzicht van de evolutie naar meer verdraagzaamheid focust Hoogerwerf in op de actuele situatie in Nederland. Momenteel zijn er in Nederland ongeveer drie miljoen allochtonen waarvan de helft afkomstig is uit niet westerse landen. Tot voor kort spitste het beleid zich toe op het bewerkstelligen van de zogenaamde 'multiculturele' samenleving waarbij men vanuit de overheid zou optreden tegen elke vorm van discriminatie en achterstelling. In de praktijk is het anders gelopen. Nog steeds worden mensen omwille van hun huidskleur of culturele achtergrond gediscrimineerd of geweigerd op de werkvloer. Maar ook binnen de allochtone gemeenschap blijken die praktijken schering en inslag. Uiteindelijk spitst het probleem zich toe op de essentiŽle vraag wat voorrang heeft: de universele rechten van de mens, of de tradities en gewoontes binnen culturele gemeenschappen. De auteur geeft hier geen duidelijk antwoord op. In zijn conclusie stelt Hoogerwerf dat we de culturele emancipatie, ook van moslimvrouwen moeten bevorderen en de dicriminatie van minderheden moeten bevorderen. "Wie verdraagzaamheid wil bevorderen, moet zich keren tegen dogmatisme, minachting en haat en tegelijk opkomen voor openheid, respect en solidariteit." Het is een correct besluit dat vanuit een cultuurrelativistische reflex alsnog te weinig openbaar wordt uitgesproken en verdedigd. Het boek van Hoogerwerf biedt alvast een prima historische schets en een goede basis om het belang van een tolerante samenleving te beseffen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Andries Hoogerwerf, Wij en zij, Damon, 2002

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be