Heinrich Himmler

boek vrijdag 02 april 2010

Peter Longerich

Heinrich Himmler was na Adolf Hitler de machtigste man in het Derde Rijk. De Reichsführer-SS heerste over het hele politieapparaat, hij had de leiding over honderden concentratiekampen en voerde een genadeloze kolonisatiepolitiek uit, hij bestreed alle echte en vermeende vijanden van de staat, hij stelde een uitgebreid programma voor dwangarbeid op en mobiliseerde jong en oud om tot het bittere einde door te vechten, hij bouwde de SS tot een onafhankelijk leger uit en hij was zowel de aanstichter als de uitvoerder van de moord op zes miljoen Europese Joden. Peter Longerich (1955) beperkt zich in zijn biografie van Himmler niet tot een catalogus van diens misdaden. Evenmin legt hij een eenzijdig verband tussen ‘een verkeerd gelopen ontwikkeling van zijn persoonlijkheid, bijvoorbeeld door een traumatisering als kind of door socialisatie in een tot geweld bereid milieu.’ De Britse geschiedkundige concentreert zich daarentegen op de ‘over elkaar buitelende historische ontwikkelingen’ in Duitsland na de Eerste Wereldoorlog. Himmler behoorde tot een generatie die de smaad van de nederlaag koste wat het kost wilde wreken. Voorts was hij zowel flexibel als machtsgeil. En vermits hij zich opwerkte in een politiek systeem waar de leider zijn medewerkers een grote mate van onafhankelijkheid toestond en een ideologie verkondigde die de wereld uitsluitend op een racistische leest schoeide, drong Himmler niet alleen door tot het epicentrum van de macht, maar zette hij zich tevens tot het uiterste in om alle gewelddadige doelen van het Derde Rijk op een zo efficiënt mogelijke manier te bereiken.

‘Ik beloof altijd mijn best te doen en een rechtschapen mens te zijn en te blijven,’ aldus Heinrich Himmler aan zijn vader in een brief voor diens 56ste verjaardag. Meende de bijna 20-jarige zoon uit een braaf, katholiek en conservatief Beiers gezin wat hij schreef? De ambitieuze student landbouwkunde aan de Technische Hogeschool in München droomde in 1920 in elk geval ook luidop van een carrière in het leger, en hoewel hij op dat moment nog niet in het rechts-radicale kamp was verzeild, verlangde hij toen al naar een leven zonder compromissen. Volgens Longerich voldeed dat verlangen aan ‘zijn behoefte aan regels en beheersing’, een verlangen dat in hem was ontstaan omdat hij aan een zogenaamde hechtingsstoornis zou geleden hebben. Die stoornis remde niet alleen normale emotionele relaties af, maar zorgde er ook voor dat hij zijn remmingen tot deugden verhief. Zijn hoofddeugd? Het fatsoen. Zijn hele leven lang zou hij daarop blijven hameren, ook wanneer hij miljoenen mensen de dood in joeg. Zo onderstreepte hij tijdens zijn beruchte toespraak tot de Gruppenführer van de SS op 4 oktober 1943 in Posen dat hij het Jodenvraagstuk op een fatsoenlijke manier had opgelost. Het was m.a.w. fatsoenlijk om onfatsoenlijk tegenover je vijanden te zijn.

Geloofde Himmler in die tegenstrijdige moraal? En waarom was er uit de keurige kerkganger een rabiate racist gegroeid? Longerich is ervan overtuigd dat de oplossing van het raadsel Himmler in de structuurgeschiedenis van het Derde Rijk te vinden is. Stukje bij beetje versmolt de persoon met de functie. Het leiden van de SS, het streng bewaken van de dictatuur en het anticiperen op oorlogsontwikkelingen werden zo zijn persoonlijke levensdoelen. Longerich doet uitgebreid verslag van Himmlers opmars naar de macht. Daarbij wordt van meet af aan duidelijk dat de toekomstige baas van het nazistische repressieapparaat zich bijzonder goed thuis voelde bij een partij met een programma dat vooral uit onderbuikgevoelens bestond. Albert Krebs, een nationaalsocialistische functionaris uit Hamburg, sloeg de spijker op de kop toen hij in Himmler ‘een merkwaardige mengeling van martiale grootspraak, kleinburgerlijk stamtafelgezwets en fanatiek gepreek van een sektarische prediker’ ontdekte. Aanvankelijk was Himmler een onbeduidend hulpje van een onbeduidend partijtje. Adolf Hitler had niet veel op met hem, en Himmler zelf spiegelde zich veel meer aan de politieke idealen van SA-leider Ernst Röhm.

Longerich spitst zich trouwens nooit toe op de relatie tussen de latere dictator en zijn Reichsführer-SS. Hoewel ze elkaar bij officiële manifestaties ontmoetten en ze regelmatig samen vergaderden, was van een intieme band tussen beiden nooit sprake. Tijdens de magere jaren van de NSDAP kwamen echter karaktertrekken naar de oppervlakte die voor de rest van zijn carrière van goudwaarde zouden blijken: loyaliteit, doorzettingsvermogen en flexibiliteit. Ook zijn antisemitisme manifesteerde zich heel vroeg. In 1927, toen de nazi’s amper 1,8% van de stemmen kregen in Mecklenburg-Vorpommern, waar Himmler op dat ogenblik Rijkspropagandaleider was, maande hij zijn partijafdelingen ‘alle in het betreffende gebied (…) wonende Joden, zo veel mogelijk ook gedoopte Joden (te melden), met nauwkeurige opgave van persoon, leeftijd, beroep en adres.’ Het is een verbijsterende voorafschaduwing van zijn tot in de meest pietluttige details opgestelde plannen om vijftien jaar later de Joden in Europa tot de allerlaatste man uit te roeien.

Na de machtsovername in januari 1933 breidde Himmler razendsnel zijn machtsbasis uit. Tegen 1935 had hij een terreurapparaat uitgebouwd, SS-eenheden bewapend, de concentratiekampen onder zijn controle gebracht, de Gestapo versterkt en gestroomlijnd en alle politieke tegenstanders uitgeschakeld. In feite werd Himmler daarmee ‘de man die Hitlers onbeperkte dictatoriale macht door het gebruik van staatsterreur pas echt mogelijk maakte.’ Longerich kan het niet genoeg onderstrepen: Himmler maakte het zijn Führer mogelijk om op korte termijn de ‘aan normen gebonden rechtsstaat’ in een onrechtstaat om te bouwen. Om zijn steeds uitdijende imperium te bewaken was Himmler voortdurend onderweg en klopte hij lange dagen. Longerich noteert terecht dat de vormgeving van zowel zijn terreurapparaat als zijn SS-leger ‘in verbluffende mate het gevolg (was) van zijn fobieën, grillen, vooroordelen liefhebberijen en passies.’ Zo was hij enerzijds een extreme homofoob en christenhater maar stopte hij anderzijds zijn neus in de meest intieme aangelegenheden van zijn mannen. Als ‘zorgzame vader’ bemoeide hij zich zelfs met hun dieet. ‘Elke avond moet er natuurthee gedronken worden,’, maande hij. Ook opvallend is dat hij vaak ideologische toespraken hield. Besefte Himmler dat hij altijd incoherent en vaag was? Hoewel Longerich daar vanzelfsprekend geen antwoord op kan geven, kwam het Himmler hoe dan ook goed uit, want ‘kennelijk wilde de politicus Himmler zich in zijn handelingsvrijheid niet al te veel door de ideoloog Himmler laten beperken.’

Bij het uitbreken van de oorlog maakte Himmler zich sterk dat hij Europa op korte termijn ‘aan een fundamentele racistische ‘herordening’ kan onderwerpen. In feite was dit zijn hoofddoel, aldus Longerich. Een verrassende uitspraak? De Engelse historicus toont overtuigend aan dat de Jodenmoord inderdaad slechts de eerste stap was in zijn plan om het hele continent te herscheppen: levensruimte voor de Duitsers en hun bondgenoten, het slavendom en de dood voor alle anderen. Had hij het fiat van Adolf Hitler? ‘Nog eens zij benadrukt,’ aldus Longerich, ‘dat aan de meeste van (zijn) beslissingen een aantoonbare afspraak met Hitler ten grondslag lag, en in de overige gevallen kunnen we ervan uitgaan dat (hij) in consensus met zijn ‘Führer’ te werk ging.’ In de lente van 1945 meende Himmler dat hij ‘als bedachtzaam opererende, humanitair bemiddelaar’ een onderhandelingspositie met de geallieerden kon afdwingen. Het was een poging tot flexibiliteit te ver. Hitler stootte hem uit de partij, en zelf beet hij op een cyaankalicapsule toen hij door de Britten gevangen werd genomen.

Peter Longerich is geen groot stylist, en wellicht had hij hier en daar ook kunnen knippen. Guido Knopp had voor Hermann Goering, dat andere beruchte nazi-kopstuk, minder dan de helft van Longerichs 750 bladzijden nodig. Maar de Britse historicus heeft een goede reden om tot in de kleinste kieren en gaten van Himmlers leven te vegen. Voor hem was Himmler niet enkel de machtigste man na de Führer, hij had bovendien zoveel gevaarlijke bevoegdheden in zich verenigd dat hij in feite zo goed als in zijn eentje verantwoordelijk was voor de politiek van terreur en vernietiging van het Derde Rijk. ‘Als deze taken als afzonderlijke competitiegebieden over diverse nationaalsocialistische politici waren verdeeld, dan had de nationaalsocialistische politiek waarschijnlijk nooit dergelijke afschrikwekkende vormen aangenomen,’ besluit Longerich. Heinrich Himmler is dan ook een biografie die zowel doet nadenken als huiveren.


Recensie door Jeseph Pearce

Peter Longerich, Heinrich Himmler. De Bezige Bij, Amsterdam, 991p., €59,50.

Links
mailto:joseph.pearce@telenet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be