Niet van horen zeggen

boek vrijdag 13 januari 2006

Hellema

De schrijver Hellema – een pseudoniem voor Alexander Bernard van Praag – debuteerde pas in 1982 met de verhalenbundel Langzame dans als verzoeningsrite waarin hij het heeft over de meest intense periode in zijn leven, de Tweede Wereldoorlog. Wat de mensen elkaar in die periode aangedaan hebben, is niet vatbaar voor vergiffenis, voor absolutie – maar misschien wel voor verzoening in de een of andere vorm. Zonder een dergelijk ritueel zullen de slachtoffers met een open wond blijven zitten. Ook in de acht boeken die hij daarna publiceerde komt zo’n ritueel van tijd tot tijd terug, vaak met verhevigde kracht.

Hellema werd in april 1943 als lid van het verzet opgepakt in Amsterdam en doorstond nadien zes Duitse concentratiekampen. Twee jaar later kon hij ontsnappen uit een dodenmars na de ontruiming van Flossenbürg. Hij was enige tijd in dienst bij het Amerikaanse bezettingsleger in Duitsland, tot hij naar Nederland terugkeerde. Ter gelegenheid van de zestigste herdenking van het einde van de oorlog heeft hij een passende bloemlezing uit eigen werk samengesteld onder de titel Niet van horen zeggen. Door zijn overlijden op 20 maart 2005 heeft hij de verschijning ervan niet meer meegemaakt.

Primo Levi schreef het reeds voordien en samen met hem vele anderen. Niet alleen de arrestatie, het transport in beestenwagons en de aankomst in het concentratiekamp bezorgde de gevangenen een schok, maar nog meer de ontmenselijking, de de-individualisering en het uitwissen van de persoonlijkheid. Dat gebeurde bij heel wat gevangenen door de tatoeage van een nummer in hun arm en door het scheren van het hoofdhaar. Hellema noemde dat laatste ‘een verminking’ of ‘het plotselinge besef dat je veranderd gaat worden’. Het vormde in heel wat kampen een vast onderdeel van de afbraak van de weerbaarheid van de gedetineerden. Het is één van de vele ‘kleine’ maar treffende details die de lezer, meer dan de ordinaire beschrijving van een slachtpartij, als een mokerslag treffen. Zo heeft Hellema het ook over de appèls. ‘Een dag, een nacht en nog een dag’, schrijft hij. De doorsnee lezer - die een half uur wachten op een trein in vertraging al ondragelijk vindt - kan het zich nauwelijks voorstellen.

Hij ervoer nog meer zaken zoals Primo Levi die beschreef in zijn boeken Is dit een mens? en De verdronkenen en de geredden. Zoals het belang in het kamp om Duits te verstaan en te spreken, wilde men een kans maken om te overleven. De vaststelling ook dat er niet zoveel saamhorigheid bestond, zelfs niet met landgenoten. En vooral de noodzaak om te willen overleven. Zo beschrijft Hellema hoe hij tijdens een dodenmars in februari 1945 bij een temperatuur van vijftien graden vorst en door dertig centimeter sneeuw ploeterde. Waarbij men niet mocht stoppen, want anders werd men onverbiddellijk doodgeschoten. ‘Mijn grootste zorg was om de machine aan de gang te houden ondanks alle verval van krachten, om heer en meester te blijven over mijn organen’. Uiteindelijk kan hij in april 1945 met een groepje gevangenen ontsnappen en dwalen ze door de bevroren bossen. Een vuur mogen ze niet maken, want dat zou de aandacht trekken van de Duitsers. Dus zetten ze zich overdag gewoon wat in de zon teneinde zo hun leven wat te rekken en zo wat dichter bij een mogelijke vrijheid te komen.

Hellema overleefde de verschrikkingen. Zijn teksten zijn scherp, hard, quasi gevoelloos. Na de oorlog werkte hij jarenlang in de textielsector. Pas na zijn eenenzestigste verjaardag begon hij te schrijven. Dit boekje bevat enkele van zijn meest beklemmende getuigenissen.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Hellema, Niet van horen zeggen, Em. Querido’s Uitgeverij, 2005

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be