De ontdekking van Europa

boek

Mark Heirman

De ontdekking van Europa? Kennen we ons continent dan niet? Mark Heirman bewijst met even originele als diepgaande beschouwingen dat er over het Europese project nog heel wat te leren valt. Hij beschrijft de geschiedenis van de Europese gedachte om zo een blik te kunnen werpen op de Europese toekomst.

In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd, zijn de EEG en de EU volgens Heirman geen Vaticaans product. Het waren lang niet alleen katholieken en christen-democraten die zich, vanuit de inspiratie van het oude christelijke Avondland, na 1945 inzetten voor de Europese integratie. Democratie en vrije markt waren de twee principes waarop de Europese eenmaking van meetaf aan was gestoeld. De Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog hadden het belang daarvan onderstreept. Het zijn die twee principes die de Europese uitbreiding tot een never ending story maken. Elk land dat eraan voldoet kan immers aansluiten. Zo worden alleen democratie en een vrije wereld de terminus ad quem.

De Reformatie in de 16de eeuw en de godsdienstoorlogen die eruit voortsproten deden volgens Heirman vooral protestantse auteurs denken en schrijven over een geïntegreerd Europees systeem. De Volkerenbond en de Verenigde Naties dragen het stempel van de die eerste Europabouwers en hebben dus al verre roots. Maar die twee mondiale organisaties ken(d)(n)en slechts een internationaal gezag, terwijl de Europese constructie deels steunt op supranationaal gezag. Er is een Europees parlement en regering (de Commissie) die autonoom boven de landen heen beslissingen kunnen nemen. Zo’n supranationaal gezag hadden visionairen als Kant en Mazzini al voor ogen, terwijl de sociaal hervormer de Saint-Simon een internationaal gezag bepleitte. Het denken over grensoverschrijdende, continentale en mondiale samenwerking dateert dus van lang voor de twintigste eeuw en werpt nog zijn schaduw af.

De deels supranationale Europese Unie kent nochtans geen vastomlijnde identiteit en grenzen. Turkije vormt volgens Heirman de lakmoesproef voor Europa. Geen gemeenschappelijk verleden, taal, godsdienst, cultuur, territorium zijn voorhanden om één Europa aan op te hangen. Ook een historische overwinning of toevallige veroveraar vormt geen natie, ook de Europese niet. Alleen de wil om voortaan onder dezelfde grondwet en onder hetzelfde toekomstperspectief te leven zijn nodig om een nieuwe politieke gemeenschap te creëren, zegt Heirman de 19de-eeuwse Franse historicus Ernest Renan na.

Natuurlijk zijn er wel historische tradities die Europa mee hebben gevormd. Grieken en Romeinen, Germanen en Kelten, christendom, techniek en wetenschap hebben alle bijgedragen aan de Europese cultuur. Maar een blauwdruk voor de politieke vorm die de oude wereld moet aannemen, leverde dat niet op. Een centraal bestuur zoals in het Romeinse rijk botste met Germaanse en Keltische tradities. Die tegenstelling leeft voort in de Franse en Duitse vorm van bestuur. Frankrijk staat voor een strak centralisme, terwijl Duitsland een traditie van federalisme heeft. Engeland staat dan weer voor pragmatisme, maar levert daarmee geen voorstellen voor een Europees bouwwerk. Een compromis tussen de benaderingen van de twee leden van de Frans-Duitse as geeft in de praktijk de doorslag. Het Amerikaanse voorbeeld kan maar weinig helpen, omdat de 13 Amerikaanse kolonies waaruit de VS zijn voortgekomen van bijna nul konden beginnen. Voor Europa met zijn complexe geschiedenis ligt dat even anders.

Een helaas onmiskenbaar deel van dat verleden vormt het vele geweld dat het continent teisterde. Een halve eeuw geleden kende het nog een hoogtepunt: voor de fascisten en nazi’s vormde het geweld een doel op zich, terwijl het zelfs voor massamoordenaars als Stalin nog ‘slechts’ instrumenteel was. De toetssteen om te weten of je te maken hebt met een (neo)fascistische of (neo)nazistische organisatie vormt voor de auteur dan ook de opvatting van geweld als doel op zich. Op het puin van dat ‘hoogtepunt van geweld als doel op zich’ is het huidige geïntegreerde Europa gebouwd.

Maar de basis van Europa bestaat ook uit meer constructieve elementen: de industriële ontwikkeling van een aantal landen van West-Europa vormden de pijler van Europa. Via onder meer Europese fondsen konden andere landen hun achterstand op dat vlak inlopen. De uitdaging voor de toekomst van de unie bestaat dan ook in de succesvolle economische integratie van Oost-Europa en Turkije. Daarom gaan er tevens stemmen op om de rem te gaan staan wat uitbreiding betreft, want ze kost handenvol geld.

Die eerste economische en monetaire pijler blijft de sterkste. De andere twee pijlers omvatten politieke eenmaking en een gemeenschappelijk veiligheidsbeleid. Eén Europees sociaal beleid zou de vierde pijler kunnen uitmaken. Maar op die terreinen is nog veel werk aan de winkel. Deze assymetrie in het Europese gebouw wordt niet door iedereen betreurd, omdat ze een nieuw imperium uitsluit. Het levert een volledig nieuwe politieke vorm op. Maar ook omdat de Europese Unie vooral een sterk economisch en monetair geheel vormt, moet de economische globalisering van Europa komen. De mislukking van Cancun, waarbij een nieuw multilateraal akkoord voor vrijhandel er niet inzat ondanks de Europese inspanningen, bewijst de actualiteit daarvan.

Maar Heirman belicht ook de geopolitieke aspecten van Europa. Geografisch en dus ook inzake veiligheid zijn Europa en Azië op elkaar aangewezen. Reden waarom de samenwerking tussen de NAVO en Rusland moet voortgezet worden. In Zuid-Amerika speelt Europa dan weer een rol door de historische banden die Spanje en Portugal daar onderhouden. Latijns-Amerika heeft dus niet alleen de VS als belangrijke partner. Het mediterrane centrum, waar het ooit ook voor Europa allemaal begonnen is, vormt de link met Afrika. Driehoeksoverleg tussen Afrika, Azië en Europa is een noodzaak. Heirman pleit ook voor één Europees Afrika-beleid.

Heirman schreef een boek dat over tal van historische en actuele aspecten van Europa doet nadenken. Hij omschrijft Europa duidelijk als een liberaal project. Democratie, mensenrechten, vrije markteconomie, ziet hij als de bakens bij het uitwerken van het Europees project. Hij laat zien hoe het een universeel project is. Europa maakt door de uitwerking van die waarden en principes zijn eigen grenzen overbodig. Het gemis aan een duidelijke identiteit die die principes overstijgt, merkt hij niet aan als een manco. Dat is een belangrijk verschil met nationalisten en Europese conservatieven, die het ‘historische’ Avondland willen bewaren. Heirman toont aan dat er noch in de geschiedenis noch vandaag één Europa aan te wijzen valt. Meer nog: hij wenst het niet voor de toekomst. Het Europees project kadert voor hem in dat van de hele mensheid. Zijn scherpzinnige analyses maken ons ervan bewust dat Europa niet het zoveelste wereldrijk aan het worden is en dat ook niet worden moet, maar dat het een laboratorium is voor nieuwe vormen van politieke organisatie.


Recensie door Olivier Boehme




Mark Heirman, De ontdekking van Europa. Een geschiedenis van de toekomst, Houtekiet, 2003, 237 blz.

Links
http://www.houtekiet.com
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be