Alleen een God kan ons nog helpen

boek vrijdag 13 februari 2004

Martin Heidegger

Martin Heidegger wordt algemeen beschouwd als een van de toonaangevende filosofen van de 20ste eeuw, maar tevens een van de meest controversiële. Het feit dat hij in 1933 de kant koos voor het nazi-regime van Adolf Hitler heeft een smet geworpen op zijn naam en faam. Heidegger overleed in mei 1976. Enkele dagen nadien verscheen in het Duitse weekblad Der Spiegel een 10 jaar eerder opgenomen interview met hem, dat onder intellectuelen wereldwijd de aandacht trok.

In dit gesprek met ondermeer Rudolf Augstein, chef-redacteur van Der Spiegel, trachtte Heidegger de verwijten tegen hem inzake zijn houding tegenover het nazi-regime in de jaren ’30 te ontzenuwen. Heidegger die in 1933 het rectoraat van de universiteit van Freiburg aanvaardde, kwam in zijn beruchte rectoraatsrede en ook elders tot uitspraken, die in dit opzicht uiterst compromitterend waren. De manier waarop de denker van Totnauberg hier op de beschuldigingen reageerde was volgens sommigen van een onthutsende sluwheid en, naar het oordeel van Georges Steiner, ‘meesterlijk in haar katachtige behendigheid en ontwijkingen’.

In zijn inleiding probeert hoogleraar Jacques De Visscher te begrijpen hoe het mogelijk was dat de auteur van het belangrijkste filosofische werk van de 20ste eeuw, Sein und Zeit, in het nazisme grootse toekomstmogelijkheden voor de Duitse universiteit zag. In zijn oratie onder de titel Die Selbstbehauptung der deutschen Universität riep hij de docenten en studenten op om hun verantwoordelijkheid op te nemen ten aanzien van het volk. Heidegger zag daar geen enkel probleem in en noemde zijn toespraak juist een kritiek op het bewind. De ‘zelfhandhaving van de universiteit’ ging zijn inziens regelrecht in tegen de door de nationaal-socialistische studenten geëiste zogenaamde ‘politieke wetenschap’ als waarde voor het volk. Zijn uitlating dat ‘Niet leerstellingen en ideeën moeten uw richtsnoer zijn. Alleen de Führer zelf is de huidige en toekomstige Duitse werkelijkheid en haar wet’ zou hij nu (in 1966) niet meer schrijven maar hij verklaarde het als een noodzakelijk compromis juist omwille van die ‘zeldhandhaving’. Zijn antwoorden klinken als een ‘pleidooi pro domo’ en overtuigen niet echt. Dat hij in 1934 aftrad omdat de nazi-partij zijn collega’s op zijn universiteit wou vervangen door partijmensen en dat hij dat niet kon aanvaarden, klink plausibel. Maar hoe dan te verklaren dat Heidegger tot in 1945 lid bleef van diezelfde nazistische partij?

Ook Jacques De Visscher gaat in op deze op het eerste zicht bizarre verhouding tussen Heidigger en de nazi’s. De enige uitleg kan zijn dat de filosoof echt geloofde dat hij een metafysische grondhouding ingang kon doen vinden voor alle wetenschappers, onderzoekers en docenten. “Ik was toen van mening dat in de discussie met het nationaal-socialisme een nieuwe en nog enig mogelijke weg naar vernieuwing kon liggen”, aldus Heidegger in het gesprek. Blijkbaar zag hij in het nationaal-socialisme een weg om zijn denkbeelden door te duwen. Dat heel wat intellectuelen zijn sympathie met een moorddadig regime later kwalijk hebben genomen is begrijpbaar. Dat diezelfde intellectuelen doofstom bleven (en blijven) voor de uitgesproken steun van andere filosofen aan het stalinisme en het maoïsme, twee regimes die evenzeer misdadig waren, wijst er evenwel op dat hun kritiek (bewust) selectief was (en is). De Visscher verwijst hierbij terecht naar Jean-Paul Sartre die na een begeleide reis naar de Sovjet-Unie het communisme omhelsde ondanks zijn kennis van de Goelags.

Maar het gesprek dat in dit boekje, onder de uitdagende titel Alleen een God kan ons nog helpen, wordt weergegeven biedt meer dan de relatie van de filosoof met het Derde Rijk. Het verheldert tevens een aantal belangrijke facetten van het denken van Heidegger, zoals zijn visie dat de mens geen greep meer heeft op de moderne technologische ontwikkelingen, ja zelfs dat de techniek zich volledig aan menselijke beheersing onttrekt. Voor Heidegger was dat een kernprobleem en dat zou hem gezien de enorme technologische vooruitgang tijdens de voorbije twee decennia vandaag nog meer beangstigen. Op de vraag wat er dan zo erg aan is, want dat alles toch functioneert, antwoordt hij gevat dat dat juist het beangstigende is. “Dat het functioneert en dat het functioneren aanzet is tot steeds verder functioneren en dat de techniek de mens steeds meer van de aarde losrukt en hem ontwortelt.”

Ook verklaarde hij in het gesprek dat de filosofie naar zijn oordeel geen verandering meer in de hedendaagse wereldsituatie kan brengen, ‘Die Philosophie ist am Ende’. Het zijn de wetenschappen en dan vooral de cybernetica die volgens Heidegger de plaats van de filosofie hebben ingenomen. Deze uitspraak, al in 1966 gedaan, kan profetisch worden genoemd, gezien de omvang, snelheid en rijkwijdte van de informatierevolutie van de jaren ’80. “Alleen nog een God kan ons redden”, zegt hij tijdens het gesprek, waarmee hij niet zozeer hoopt op een goddelijke tussenkomst maar eerder laat verstaan dat alles hopeloos is.

Toch welt op het einde van het gesprek nog eenmaal de kern van zijn filosofisch denken op. “Al mijn werk (…) was hoofdzakelijk interpretatie van de filosofie van het Avondland. Het terugkeren naar de historische grondslagen van het denken”. Daarbij gelooft hij niet in de rationaliteit. Men kan het denken niet vertalen of ‘overdragen’ omdat het ingebed zit in de culturele en filosofische ontwikkeling van de inwoners. Daarmee keert hij zich tegen de moderniteit, de ontheemding en het nihilisme.


Recensie door Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)


Martin Heidegger, Alleen nog een God kan ons redden, Pelckmans, 2002

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be