Ik geloof niet in atheïsten

boek vrijdag 14 november 2008

Chris Hedges

De Amerikaan Chris Hedges is een sympathieke figuur. Zeer behartenswaardige boeken heeft hij gewijd aan de heilloze bezetting van Irak: War Is a Force that Gives Us Meaning (2003), Iraq. A War (2006), Collateral Damage. America's War Against Iraqi Civilians (2008). Amerikaanse christelijke fundamentalisten vindt hij een groter gevaar voor de democratie dan al dan niet vermeende terroristen: The Christian Right and the War on America (2007). Helaas noemt hij in zijn nieuwste boek deze christelijke fundamentalisten een even groot gevaar als een aantal ongelovige Engelstalige publicisten: Richard Dawkins, Daniel Dennett, Sam Harris en Christopher Hitchens.

De reden geeft Hedges zelf al op bladzijde zes van I Don’t Belief in Atheists (Ik geloof niet in atheïsten): ‘En hoewel de nieuwe atheïsten niet zo machtig zijn en niet zo’n bedreiging voor de democratische staat vormen als religieus rechts, maken ze zich wel schuldig aan dezelfde vooringenomenheid en roepen ze op tot hetzelfde gewelddadige utopisme’. Ze zijn niet zo machtig? Dan hoef je toch geen moeite te doen? We schrijven ook toch geen heel boek om de verwerpelijke ideeën van de Staatkundig Gereformeerde Partij en haar bevindelijke leden aan de kaak te stellen? Dat is bovendien een partij met leden en statuten. Die nieuwe atheïsten vormen zelfs geen beweging. Bedacht door de media. Opgeblazen door Hedges, want het staat chiquer om een beweging te bestrijden dan vier losse mannetjes.

Nogmaals, Hedges huldigt sympathieke standpunten. Prima over Intelligent Design. Goed over het Amerikaanse imperialisme dat hij terugvoert tot de messianistische overtuiging van de puriteinen. Als de menselijke soort uitsterft, vindt Hedges dat tragisch, maar geen ramp. Hij noemt overbevolking als een grote bedreiging voor de wereld, maar koppelt die helaas niet aan religie. Want de kern van zijn betoog blijft de positieve positie die hij als gelovige vanzelfsprekend aan religie toekent. De kern van deze visie staat op pagina 87-88: ‘Het is onmogelijk om op grond van de rede en de wetenschap een morele code te formuleren. De wetenschap houdt zich bezig met feiten, niet met waarden, en is dan ook absoluut niet in staat een basis voor moreel gedrag te genereren. Noch de wetenschap, noch de rede roept ons op onze naasten lief hebben als onszelf, onze vijanden te vergeven of op te komen voor de zwakken, de zieken en de armen. Utilitaristische ideeën over menselijk gedrag laten zich niet rijmen met goede daden. De taal van de religie – die oproept het leven zoals dat naar Gods beeld is geschapen te respecteren – roept op tot een ethiek die verder gaat dan het utilitaristische. Die eert het heilige. Die is niet irrationeel, maar ook niet rationeel. Misschien laat hij zich het best omschrijven als non-rationeel, want hij stelt gelovigen in staat in een wereld te blijven leven die echt is, terwijl ze een ideaal en een ethiek hooghouden die niet wetenschappelijk kunnen worden onderzocht.’

Ik zwijg over het spel met de woorden ‘irrationeel’, ‘rationeel’ en ‘non-rationeel’. Maar hoe verklaart Hedges de ongelovigen die hun buurman liefhebben als zichzelf, hun vijanden vergeven en offers brengen voor de zwakken, zieken en armen? Er zijn gelovigen – niet alleen in Amerika trouwens – die zich in hun hebzucht niets van hun buurman aantrekken, laat staan van de zwakken, zieken en armen, en gelovigen die zich zeer oorlogszuchtig gedragen. ‘Let’s smoke ‘m out!’ Waarom kun je ethiek niet wetenschappelijk onderzoeken? En wetenschap is niet alleen maar natuurwetenschap. We hebben ook de sociale wetenschappen en de juridische. Welk gedrag werkt goed voor het individu en de samenleving? Wat is er tenslotte tegen het utilitarisme dat de vrijheid van de mens laat ophouden waar hij de ander hindert? Het is bovendien een kinderachtige drogreden van Hedges dat ongelovigen per definitie ook ergens in geloven. Ongelovigen beschikken in tegenstelling tot gelovigen niet over heilige teksten waarin voorgeschreven staat hoe te leven en waarmee elke argumentatie kan worden gedood. Weinig ongelovigen sluiten hun kinderen van de samenleving af, opdat die zonder vreemde invloeden kunnen opgroeien. Mensen kunnen nu eenmaal enthousiast en geïnspireerd hun overtuiging uitdragen, dat blijft iets anders dan geloof. Dat sommige ongelovigen gevaarlijke wereldverbeteraars waren, onderscheidt hen niet van veel brave gelovigen die behalve een nieuwe hemel ook graag een nieuwe aarde wensen.

Hedges schrijft in Ik geloof niet in atheïsten als de oorlogscorrespondent die hij ooit was. Grote woorden. Hij citeert niet echt, maar shopt naar soundbytes die hij voor zijn aanvallen kan gebruiken, terwijl hij zelf zijn opponenten intellectuele zwakte verwijt! Een cruciaal voorbeeld biedt het motto voor Hedges’ hele boek: ‘What yesterday was still religion, is no longer such today; and what today is atheism, tomorrow will be religion.’ (Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity,1855). In het licht van Hedges’ boek betekent deze uitspraak dat het hedendaagse atheïsme van zijn bêtes noires Dawkins, Dennett, Harris en Hitchens een religie is. De grote godsdienstcriticus Feuerbach, mentor van de jonge Karl Marx, heeft het zelf gezegd! De Nederlandse vertaling is uit het Engels: ‘Wat gisteren nog religie was, is dat vandaag niet meer; en wat vandaag atheïsme is, zal morgen religie zijn.’ Maar die Engelse vertaling is niet correct. In het origineel, Das Wesen des Christenthums (1841), een seminaal werk, luidt het citaat zo: ‘Was gestern noch Religion war, ist es heute nicht mehr, und was heute für Atheismus, gilt morgen für Religion.’ Dat Engelse ‘is...will be’ klinkt veel stelliger dan ‘geldt als’.

Bovendien is het citaat de sluitsteen van een betoog waarin Feuerbach het christendom met het jodendom vergelijkt. Christus was de ketter die de menselijke vrijheid centraal stelde tegenover de vigerende joodse godsdienst die gebaseerd was op de bevelen van Jahweh. Mijn vertaling: ‘...Zo veranderen de dingen. Wat gister nog godsdienst was, is het vandaag niet meer, en wat vandaag geldt als atheïsme, geldt morgen als religie.’ Als je Feuerbach al op de hedendaagse situatie wilt toepassen, gaat het eerder om theologen die vandaag de dag opvattingen verkondigen die gisteren nog als ketterij golden. Denk aan Dat moet ik van mijn geloof. Godsdienst als troublemaker in het publieke domein, het laatste boek van H. M. Kuitert, die ook de gelijkstelling ongeloof=geloof als arrogant en beledigend voor ongelovigen aanvalt. Zijn ‘de nieuwe atheïsten’ werkelijk zo erg? Hitchens – Hedges verwijt hem dat hij niet zo’n hoge pet opheeft van de Dalai Lama, so what? – is de minste van de bêtes noires. Hitchens steunt dan ook volkomen de Irak-politiek van Bush. Harris doet dat, eveneens verblind door de islamdreiging, in iets mindere mate. Helaas. Maar de heren zijn uiterst nuttig voor het totaal door religie gedomineerde Amerika, het Amerika buiten de verlichte universiteitscampussen. Voor veel Amerikanen zijn hun boeken een openbaring.

In ons deel van de wereld is de situatie anders. Merkwaardig genoeg is het een Amerikaanse auteur die precies omschrijft waarom Harris, Dawkins en Hitchens hier minder op hun plaats zouden zijn, behalve in streken als de Nederlandse bible belt of de getto’s waar de zuivere islam beweegt. Het gaat om Cormac McCarthy’s laatste roman The Sunset Limited (2006), waarin een overigens zeer ongelovig personage verklaart aan wie hij een grote hekel heeft: ‘The village atheist whose single passion is to revile endlessly that which he denies the existence of in the first place.’ Bij ons moet je inderdaad niet als de dorpsatheïst dag in dag uit bezig zijn met iets waarvan je het bestaan ontkent. Hier gaat het in eerste instantie om politieke macht die zich op religie beroept. In Nederland gaat het om de ChristenUnie, maar vooral om het CDA. Want belangrijke vertegenwoordigers van deze partijen minachten ongelovigen. Balkenende in De Telegraaf in februari: ‘Zonder geloof kun je niet functioneren.’ Middelkoop in Vrij Nederlandl, in september: ‘Ik begrijp niet hoe mensen die geen geloof hebben structuur kunnen geven aan hun leven’. Het tijdschrift Christen-democratische Verkenningen: ‘Zonder geloof kun je de publieke zaak niet dienen’. Van dit soort christenen moet ook Hedges het niet hebben.

De meeste kerken dienen met rust gelaten te worden of zelfs als seculiere bondgenoten worden beschouwd. In democratische, Europese landen heeft een proces plaatsgevonden waarin gelovigen ook zelf een scheiding tussen kerk en staat verkozen. Zij wilden zich niet meer met de staat bemoeien, anders dan via democratische, politieke partijen. Zij wilden de spirituele kracht van hun godsdienst niet meer laten corrumperen door de overheid, niet meer door dwang. Zij wilden geen geforceerde machtspositie meer tegenover andersdenkenden. Velen van hen stemmen al heel lang niet meer op een christelijke partij. Deze seculiere gelovigen, de ‘halvalieken’ en ‘halvinisten’, erkennen hun minderheidspositie binnen een ongelovige samenleving waarin ze de religiemarkt met veel andere spelers moeten delen. Deze positie nemen ook veel ‘ietsisten’, humanisten en anderen in.

Chris Hedges laat in zijn boek zien dat hij eveneens tot deze groep gedomesticeerde, ‘progressieve’ gelovigen behoort. Maar hij blijft een Amerikaan voor wie religie het belangrijkste verschijnsel in de samenleving vormt en als zodanig daarom slechts mag worden bestreden binnen religieuze kaders. Jammer dus dat nu juist dit boek van Hedges is vertaald en niet zijn American Fascists. The Christian Right and the War on America. Wie dat laatste boek leest, begrijpt een beetje waarom de genoemde atheïsten hun boeken schrijven en waarom zij ze zo schreven als zij ze hebben geschreven.


Recensie door August Hans den Boef

Chris Hedges, Ik geloof niet in atheïsten, Meulenhoff, 2008

Links
mailto:ahdenboef@euronet.nl
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be