De hartslag van de wereld

boek vrijdag 28 oktober 2005

Peter Sloterdijk en Alain Finkielkraut

De mondialisering is de belangrijkste trend van onze tijd. Met uitzondering van Noord-Korea zijn zowat alle landen op sociaal, economisch of cultureel vlak met elkaar verbonden. Voor- en tegenstanders van de mondialisering voeren heel wat discussie over de praktische impact ervan op de sociale situatie, de economie en het leefmilieu van de mensen. Daarbij gaat het meestal over de concrete gevolgen van maatregelen die doorgaans op internationaal vlak genomen worden. Maar wat is de kern van de mondialisering? Beschouwen we de wereld nog steeds als onze vertrouwde omgeving of eerder als een vreemde globe waarmee we nooit vertrouwd zullen raken? De twee meest gelezen filosofen onder het Nederlandse publiek, Peter Sloterdijk en Alain Finkielkraut buigen zich in het boek De hartslag van de wereld over dit probleem. De ironische observator en de vurige moralist zoeken in korte statements en reflecties naar een nieuwe visie op de mondialisering. Ze stellen elkaars ideeën op de proef en proberen een antwoord te bieden op de vraag wie we als wereldburgers zijn.

In een eerste deel blikken ze terug op de vorige eeuw die zonder meer de meest bloedige uit de geschiedenis kan worden genoemd. Sloterdijk stelt dat we ons daarover niet zozeer onze illusies herinneren maar wel onze teleurstellingen. Dat klopt. Iedereen die de voorbije eeuw bewust beleefd heeft, beseft hoezeer onze recente geschiedenis een opeenvolging van mislukkingen was. Na de val van de Berlijnse Muur werd ons een nieuwe betovering voorgehouden, de democratie zonder grenzen zoals verwoord door Francis Fukuyama, maar ook dit optimisme hield geen stand. Tegelijk ziet Finkielkraut een soort ongrijpbaarheid van de hedendaagse tijd. ‘Het surfen op het net, het vervloeien van beelden, het vlotten van alle waarden, de verwatering van de seculiere regels’, we geraken als burgers verdwaald, zo schrijft hij, en hij probeert houvast te vinden bij de filosofen van de vorige eeuw. Zoals bij Levinas met zijn boek De totaliteit en het Oneindige.

Wat nog steeds actueel blijft is het antisemitisme. Maar ook het joods zijn is de voorbije jaren veranderd. De jood wordt niet langer aanzien als een machteloos wezen. Door beslag te nemen op een land deed het joodse volk afstand van zijn uitverkorenheid en gewijde status aldus Sloterdijk. Vroeger beschouwde men joden als slechte Fransen of Duitsers, maar nu als slechte en mislukte joden. Voor Finkielkraut is het bestaan van Israël zelfs een wezenlijk probleem, zeker als men zo gelooft in de Ander, zoals Levinas dat verwoordde. Je voelt in de discussie dat de beide filosofen er niet uitkomen. Israël is een probleem gewoon omdat het bestaat en omdat de wordingsgeschiedenis ervan even gewelddadig gebeurde als elk ander land. Terecht merken ze op dat we dit niet beseffen voor ‘oude’ landen. Die hebben hun wordingsgeschiedenis al eeuwen achter de rug, maar het ontstaan van Israël is recent en de minder fraaie gebeurtenissen daar rond liggen nog vers in het geheugen. Volgens de filosofen is het conflict in het Midden-Oosten alleen oplosbaar als Israël zijn recht op tegenaanval opgeeft. Het terrorisme leeft van de publiciteit en speelt de terroristen in de hand. Vandaar dat men het moet doodzwijgen. Dat opgeven van het recht op vergelding zou een moreel superieure houding zijn. Alhoewel Finkielkraut ook beseft dat Israël te maken heeft met miljoenen mensen die hun ondergang willen bevechten.

De filosofen hebben het daarna over het multiculturalisme dat als een permanent tribunaal het einde betekent van de vrije gedachte. De filosoof, de politicus en al wie een mening heeft bevindt zich aldus Finkielkraut niet langer op de agora, maar in de rechtbank. Zo zetten de antiracisten zich af tegen aanklagers van de groeiende jodenhaat in de moslimgemeenschap. Op die manier beweert een links-radicale minderheid de waarheid in pacht te hebben. Meer nog, ze storten alle ellende van de wereld uit over de westerse mens. Sloterdijk gaat nog een stap verder en vindt dat we voorlopig absoluut Amerikaan moeten blijven en de Amerikaanse visie moeten overnemen dat ‘luxe te menselijk is om niet aan iedereen te worden geboden’. Hiermee poneert hij het belang van de ‘democratisering van de luxe’, een stelling die haaks staat op het negativisme, het pessimisme en het doemdenken van heel wat antiglobalisten, neomarxisten en ecologisten. Finkielkraut is het daarmee eens en realiseerde zich dat de woede, in de vorm van de aanvallen van 11 september, eerder gewekt werd ‘door alles wat er goed was in het Westen dan door zijn duistere kanten of onrechtvaardigheid’.

Dat neemt niet weg dat de twee denkers zich afzetten tegen de verspilling, de vervuiling van ons milieu en de verwoesting van de planeet. Finkielkraut balt zijn aanklacht hierover samen in één sublieme zin die beter dan welke politieke slogan uitlegt waar het inzake ons leefmilieu om gaat.. ‘Het land, de hemel, de nacht, de stilte roepen inmiddels om genade’. Dat betekent niet dat we alles moeten overlaten aan de overheid. Sloterdijk wijst terecht op het feit dat onder het communisme het leefmilieu er nog veel erger aan toe was en heeft het treffend over ‘de extase van de gedeelde armoede’. Hij verwijst hierbij naar het werk Toilet van de hedendaagse kunstenaar Ilya Kobakov waarin een armoedige woning wordt getoond met daarin een hele reeks toiletten als toonbeeld van gedeelde luxe, maar in feite van gedeelde armoede en schaamte. Het werk stond lange tijd tentoongesteld in het SMAK en weinig bezoekers begrepen er de betekenis van. In feite was het een aanklacht tegen het sovjetregime en haar politiek om de homo sovjeticus te produceren, een soort nieuwe mens die zou voldoen aan de voorwaarden, behoeften en eisen van de overheid.

De globalisering is een feit en wie zich er tegen verzet handelt als een Don Quichote tegen de windmolens. Eigenlijk bestaat er in de geglobaliseerde wereld geen ‘buiten’ meer, zo zegt Finkielkraut. Maar dat lijkt me een overhaaste conclusie. De Berlijnse Muur is inderdaad gevallen en het gaat tegenwoordig niet langer over natiestaten die elkaar bevechten. De nieuwe strijd is die tussen religies en ideeën, tussen diegenen die geloven in de autonomie van de mens en diegenen die Gods woord willen laten zegevieren. Opnieuw een strijd tussen Oost en West met ditmaal geen militaire of geografische belangen als inzet, maar om greep te krijgen over het denken en handelen van elk individu. Over de reactie van het Westen tegenover de jihad staan beide filosofen kritisch. ‘Europa reageert met loze woorden op een Amerika dat reageert met loze daden zonder zich te bekommeren om de complexiteit van de wereld’. Na het drama van de Tweede Wereldoorlog is Europa bevreesd om geweld te gebruiken. Het heeft de neiging om de werkelijkheid te verwarren met het ideaal. Maar in feite is ‘dat humanisme zonder viriliteit zonder meer een slechte zaak’, aldus Finkielkraut. Wat we vandaag nodig hebben, zo zegt hij, is een militant humanisme dat zich niet laat dicteren door een fanatisme dat geen schaamte kent.

In de aanloop en tijdens de tweede oorlog tegen Irak werd de verdeeldheid tussen de vroegere westerse bondgenoten duidelijker dan ooit. Een overgrote meerderheid van de Europeanen keerde zich tegen de oorlogstaal van Bush en Blair, die met overtuiging bij hun standpunt bleven. Het leidde tot de controversiële – en voor sommigen beledigende – opmerking over het ‘oude Europa’, als een onvolwassen, decadent en puberaal continent. ‘Het door de geschiedenis uitgeputte Europa dat zo vervuld is van zijn eigen wonder ontbreekt het aan de wilskracht of de scherpzinnigheid om het idee te accepteren dat oorlog niet altijd het slechtste, maar soms de beste oplossing is, en in sommige gevallen de enige’, aldus Finkielkraut. Waar hij voor pleit, is dat Europa haar moraliserende masochisme afwerpt want onze apathie is een gevaar voor ons voortbestaan. En we moeten snel handelen want in het Oosten staan immers andere grootmachten op. Een prikkelend boek met twee filosofen die dieper durven te graven dan anderen kunnen of willen.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Peter Sloterdijk en Alain Finkielkraut, De hartslag van de wereld, Sun, 2005

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be