Filosofie als een manier van leven

boek vrijdag 22 oktober 2010

Pierre Hadot

Tegenwoordig wordt filosofie vaak gezien als een theoretische bezigheid. Op school leert iemand de belangrijkste (westerse) filosofen en hun ‘theorieën’ kennen, zodat het vak allereerst een geschiedenis van de filosofie vormt. Daarna wordt er zelf gereflecteerd over filosofische vragen, die zo heten omdat eerdere filosofen er zich mee bezig hebben gehouden. Vooral van de antieke Griekse filosofen wordt de indruk gewekt dat het theorieënbouwers waren, die bij gebrek aan wetenschappelijke kennis zelf maar een verklaring voor de processen in de wereld bedachten.

Wie Pierre Hadots Filosofie als een manier van leven leest, krijgt een heel ander beeld. De Griekse filosofenscholen vanaf Plato kenmerken zich vooral door een existentiële keuze voor een manier van leven. Door middel van samen eten, soms zelfs wonen, discussiëren, colleges bijwonen, dezelfde leefregels en ethische uitgangspunten onderschrijven en dezelfde geestelijke oefeningen uitvoeren, probeerde een filosofenleerling vooral een beter mens te worden. Het filosofisch ‘betoog’ van elke school – daarmee bedoelt Hadot elke vorm van beredeneerd denken uitgedrukt in taal; ook een gesprek of brief behoort ertoe – heeft altijd als doel het individu te vormen, zodat de levenskeuze verwerkelijkt wordt in het handelen. Een stoïcijn kiest er bijvoorbeeld voor dat hij alleen de wil om goed te doen als het goede erkent; dat impliceert dat hij veel dat in de volksmond ‘goed’ heet (aanzien, een hoog salaris…) als irrelevant terzijde moet schuiven. Een platonist aanvaardt dat zijn kennis dialectisch (door middel van stellingen en weerleggingen) vergroot wordt; hij zal dus vaak in discussie gaan. En een aristoteliaan ziet het doorgronden van de schepping als de ultieme menselijke bestemming: een leven van onderzoek en onderwijs sluit hierbij aan.

Hadot geeft een chronologisch overzicht van de ontwikkeling van het begrip sophia (wijsheid), en van de belangrijkste Griekse filosofenscholen in hun vroegste fase, tijdens het hellenisme en de Romeinse keizertijd. Van elke school – de belangrijkste zijn het platonisme, aristotelisme, de Stoa, het epicurisme en het cynisme – beschrijft hij de fundamentele levenskeuze, de kenmerken van het filosofisch betoog en de geestelijke oefeningen die de leerlingen moesten uitvoeren. Die kunnen variëren van meditatie tot enkele dagen op water en brood leven, of het schrijven van onderzoeksverslagen of dagboeken. Dit doet hij op een heel interessante, maar niet altijd eenvoudige manier; men moet even aan Hadot wennen voor het lezen vlot verloopt. Vervolgens beschrijft hij hoe de antieke filosofieopvatting in de Middeleeuwen veranderd is: als ‘dienares van de theologie’ werd de filosofie gedegradeerd tot hulpmiddel, bedoeld om theologische leerstellingen mee te onderbouwen. Toch, schrijft Hadot, zijn er door de hele geschiedenis heen mensen geweest die de opvatting van filosofie als levenskunst gekoesterd hebben. Van enkele van hen (De Montaigne, Nietzsche) staan aan het begin van het boek citaten, waarvan pas in de loop van het boek duidelijk wordt wat ze betekenen, een mooie toevoeging die de lezer tot zelf nadenken aanspoort.

Dit boek is, vanwege de terugkeer naar een lang verwaarloosd paradigma in de filosofie, zeer de moeite waard. Wel is het paradoxaal dat Hadot, ook al wil hij niets liever dan een terugkeer naar de antieke opvatting, zichzelf inschrijft in de moderne traditie: hij heeft voornamelijk een geschiedenis van de filosofie geschreven. Maar dat is misschien ook onvermijdelijk, wil men aantonen wat het antieke filosoferen inhield. Daarnaast is de koppeling naar de actualiteit niet of nauwelijks uitgewerkt. Op welke manier moeten we terugkeren naar het antieke denken? Hoe zou een hedendaagse cynicus of epicurist zich opstellen? Welke standpunten neemt een platonist in? En hoe moeten we een nieuw filosofisch onderwijs inrichten? Hadot geeft er geen antwoord op, hij vermeldt alleen dat ‘filosofisch leven’ wat moeilijker zal zijn: we leven niet meer samen in filosofenscholen, dus er is geen wijsgeer die ons in de gaten houdt. Maar hij heeft er vertrouwen in dat het nog steeds mogelijk is.

Ook voor liberalen, die gekozen hebben voor een politieke filosofie op humanistische en universalistische grondslag, is het heel nuttig om na te denken wat het betekent om in het dagelijks leven liberaal te zijn. Betreft het alleen een verhouding tussen staat en burgers die we politiek moeten nastreven, of zijn er meer alledaagse handelingen waarin we een liberaal waardenstelsel kunnen verwerkelijken? Niet iedereen is immers actief politicus. Het biedt zeker stof tot nadenken.


Recensie door Isabelle Buhre


Pierre Hadot, Filosofie als een manier van leven, Ambo|Anthos uitgevers, Amsterdam, 2003

Links
mailto:isabelle@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be