Mijn manifest voor de aarde

boek vrijdag 02 mei 2003

Michael Gorbatsjov

Een van de belangrijkste figuren van het einde van de vorige eeuw was Michael Gorbatsjov, de gewezen secretaris-generaal van de Sovjetrussische Communistische Partij en eerste president van de USSR. Toen hij in 1985 leider van de Sovjet-Unie werd introduceerde hij twee nieuwe begrippen die een radicale breuk veroorzaakten met het verleden van zijn land. Via glasnost wou Gorbatsjov een grotere openbaarheid bereiken. De door de staat gecontroleerde informatiekanalen werden aangemoedigd om open te berichten en burgers kregen het recht om de waarheid te zeggen. Via de perestrojka wilde hij radicale hervormingen doorvoeren zowel op politiek als economisch vlak. De bedoeling was de zware industrie die kunstmatig in het leven werd gehouden met overheidssteun om te vormen en meer impulsen te geven aan de ontwikkeling en het gebruik van nieuwe technologieën zoals electronica en computers die op dat ogenblik mee vorm gaven aan de processen van mondialisering. Gewild of ongewild gaf de Sovjet-leider hiermee zuurstof aan de hervormingsgezinde krachten in de USSR die op korte termijn zou leiden tot de val van het communisme.

Sinds hij van de macht verstoten werd door Boris Jeltsin gaat Michael Gorbatsjov als een wat tragische figuur door het leven. In eigen land uitgespuwd als laatste symbool van de mislukking van het communistische experiment. In het buitenland gelauwerd omwille van het feit dat hij de aanzet gaf tot de val van datzelfde communisme en – verrassend - zonder dat daarbij slachtoffers vielen. Het leverde hem heel wat huldebetoon, onderscheidingen en eredoctoraten op. In 1990 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede, de hoogste onderscheiding die men in de wereld kan krijgen. Sindsdien zoekt de man die ooit het hoofd was van een superstaat een nieuwe uitdaging. Daarbij gaat zijn aandacht vooral naar de ecologische problematiek. In 1992 richtte hij het International Green Cross op, dat in 26 landen actief is. De organisatie houdt zich bezig met ecologie, bestrijding van militaire conflicten en armoede. Over zijn engagement schreef hij het boek Mijn manifest voor de aarde.

Net als vele andere antiglobalisten stelt Gorbatsjov vast dat het rijke westen de voorbije 10 jaar weinig of niets gedaan heeft om de kloof tussen het rijke Westen en het arme Zuiden te dichten. Meer dan 2 miljard mensen leven in armoede, ontberen noodzakelijke voorzieningen als water, electriciteit en onderwijs en blijven verstoken van de erkenning van hun mensenrechten. Intussen bedienen de rijke landen vooral zichzelf via verstikkende handelsbarrières, marktverstorende landbouwsubsidies, massaal gebruik van fossiele brandstoffen, verspilling van water, overconsumptie, een weinig genereuze houding tegenover ontwikkelingshulp en de kwijtschelding van schulden en het onthouden van levensnoodzakelijke geneesmiddelen ter bestrijding van Aids aan slachtoffers in de armste landen. De groeiende kloof en vooral de uitzichtloosheid onder de armsten vormt dan ook de voedingsbodem voor fanatisme en uiteindelijk het terrorisme. “Je hoeft geen marxist te zijn om het explosieve karakter van deze situatie te begrijpen”, zegt Gorbatsjov.

De meeste aandacht besteedt hij evenwel aan de ecologische problemen. Ingevolge de economische politiek van de Sovjet-Unie, die vooral gericht was op de zware industrie, werd de natuur tijdens de 20ste eeuw aan een snel tempo aangetast en uitgeput. De bouw van dammen voor waterkrachtcentrales heeft geleid tot de verwoesting van miljoenen hectaren landbouwgrond. De ongecontroleerde olie- en gaswinning in het Noorden, het overdreven gebruik van pesticiden, het omhakken van enorme bossen en het uitvoeren van chemische en nucleaire proeven zorgden voor enorme schade aan de natuur. In april 1986 kwam daar de ramp in Tsjernobyl bovenop. Tot vandaag leven miljoenen mensen op besmette grond. Gorbatsjov schrijft dat deze gebeurtenis hem het meest heeft getekend. Hij verloor er zijn absolute geloof in de betrouwbaarheid van de techniek bij en anderzijds de noodzaak om via internationale overeenkomsten deze grensoverschrijdende problemen aan te pakken. De auteur erkent de onomkeerbaarheid van de mondialisering maar wijst tevens op de manifeste mistoestanden op het vlak van milieu. Elk jaar verdwijnen talloze dier- en plantensoorten, het kappen van regenwouden in het Amazonegebied, in Borneo en Sumatra tast de biodiversiteit verder aan en de niet uitvoering van het Kyoto-akkoord zal leiden tot een opwarming van de aarde, het stijgen van het zeewaterpeil en het aantal natuurrampen doen toenemen. Vooral de mensen in de arme streken zullen hierdoor getroffen worden. Het meest dramatisch wordt volgende auteur het tekort aan drinkbaar water. Om al die redenen schaart Gorbatsjov zich achter het principe van de duurzame ontwikkeling. “Dit is een type ontwikkeling dat beantwoordt aan de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om hun behoeften te bevredigen in gevaar te brengen.” In de weg staat volgens hem ‘de zuiver liberale economie die winst op investeringen als hoogste doel stelt’. Allicht bedoelt de auteur hiermee het zogenaamde neoliberalisme of het wilde kapitalisme, maar dat heeft met zuiver liberalisme niets te maken. Liberalen erkennen immers de noodzaak om het milieu te beschermen al is het maar om de vrijheid van de toekomstige generaties niet aan te tasten.

Op de vraag hoe het dan wel moet, put Gorbatsjov rijkelijk uit de bekende standpunten die door diverse anders- en antiglobalisten de voorbije jaren werden geformuleerd. Controle op de financiële markten, invoering van de Tobintaks, lokale economieën versterken (maar hoe?), het doorberekenen van milieuschade in de prijs van goederen en diensten, een grotere openbaarheid bij en democratisering van de internationale instellingen, enz. Zo pleit hij voor een hervorming van de VN waarbij India, Italië, Indonesië, Canada, Polen, Brazilië en Egypte permanent lid zouden worden van de Veiligheidsraad, weliswaar zonder vetorecht. Het lijkt een wat willekeurige opsomming want waarom dan ook Mexico, Turkije en Pakistan niet? Beter lijkt me een hervorming door te voeren waarin de diverse grote continenten mee een stem krijgen op basis van gelijkheid. Eén voor Noord Amerika en één voor Europa, en daarnaast telkens één stem voor Zuid-Amerika, Afrika, Azië, de Arabische wereld en het Verre Oosten. Gorbatsjov pleit voor een mondiale organisatie voor het Milieu als tegengewicht voor de internationale economische instellingen. Hier lijkt me het voorstel van Noreena Hertz voor de oprichting van een Wereld Sociale Organisatie - waarin zowel sociale thema’s, arbeidsvoorwaarden als ecologische normen op mondiaal vlak kunnen afgedwongen worden - een beter systeem.

Om het ecologisch bewustzijn bij de mensen te verhogen rekent Gorbatsjov op de media als vierde macht. Een nobele gedachte maar vaak zijn de belangen van de media verstrengeld met de politieke en economische belangen van landen en bedrijven. Daarnaast rekent de auteur ook op het onderwijs en op NGO’s zoals Green Cross International waarvan hijzelf voorzitter is. Op die manier wil hij de mensen wakker schudden en ze ertoe brengen te strijden voor de toekomst van onze aarde. Na jaren van reizen, onderzoek en gesprekken met experts komt Gorbatsjov tot de conclusie dat wij een mondiale prestrojka nodig hebben, waarbij de maatschappij een nieuwe richting inslaat.

Het boek belicht de belangrijkste pijnpunten van de globalisering en staat bol van goede bedoelingen en oproepen tot solidariteit. Het getuigt van de grote bekommernis van Gorbatsjov voor onze gezamelijke toekomst en voor het milieu in het bijzonder. Alleen blijft hij hangen in slogantaal. Concrete alternatieven biedt hij niet. Zo stelt hij onze consumptiemaatschappij ter discussie, maar hoe wil hij dat bereiken? Door consumeren te verhinderen of zelfs te verbieden? Zo wil hij dat ‘we meer doen voor de armen’ maar blijft hiervoor eenzijdig kijken naar ontwikkelingshulp en kwijtschelding van schulden. Allicht zijn het afbouwen van het protectionisme, het ondersteunen van de democratisering in corrupte landen, het toekennen van eigendomsrechten aan de armen en het stimuleren van een echte vrije markt de beste middelen om het doel van Gorbatsjov te bereiken.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Michael Gorbatsjov, Mijn manifest voor de aarde, Byblos, 2003

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be