Goethe, kunstwerk van het leven

boek

Rüdiger Safranski

De Duitse filosoof Rüdiger Safranski schreef een gelaagde biografie over Goethe. Naast biografie is het ook een filosofisch boek over zelfontplooiing en de kunst van een goed leven, en hoe Goethe daarbij als voorbeeld dient. Goethe was sterk doordrongen van het besef dat een mens inhoud en vorm aan zijn leven moet geven, zoals een kunstenaar aan zijn kunst. Dat besef blijkt onder andere uit de reactie van Goethe waarmee Safranski zijn boek afsluit. Goethe kreeg ooit van een vriend te horen dat zijn boeken toch maar niets waren. “Hij zei dat ik beter leefde dan schreef.” Maar Goethe was door de kritiek in zijn ijdelheid gestreeld: de estheet van het leven kon zich achteraf geen groter compliment inbeelden.

Safranski’s boek wordt geprezen als de meest gezaghebbende biografie van Goethe. Safranski beschikt dan ook over de nodige expertise over de Duitse romantiek en het idealisme. Hij schreef eerder al werken over Schiller en de vriendschap tussen Schiller en Goethe. Bovendien is Safranski als filosoof ook in staat om de positie van Goethe ten opzichte van zijn denkende tijdsgenoten, in het bijzonder Fichte en Kant, toe te lichten. Ook etaleerde Safranski eerder al zijn vakmanschap als biograaf. Door zijn biografieën over Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger en andere grote namen uit de Duitse ideeëngeschiedenis wordt Safranski door velen als een van de grootste hedendaagse biografen gezien.

Stroeve lectuur

Als gezag synoniem was voor uitmuntendheid dan konden Safranski en zijn lezers op hun beide oren slapen en was leesgenot verzekerd. Helaas is dat niet zo en het ontbreekt Safranski iets te vaak aan souplesse in zijn vertelstem om de lectuur ook aangenaam te maken. De biografie mist ook spankracht, waardoor ik het boek na iedere bladzijde probleemloos kon dichtklappen om het op het schap te zetten en het stof te laten vergaren.

Safranski lardeert zijn woorden met hele en verkapte citaten van Goethe; op iedere pagina een stuk of drie. Die citaten moeten het geheel een grotere authenticiteit geven, maar ze halen ook de vaart uit de vertelling. De biografie is een imposante klepper van zevenhonderd bladzijden. Maar vormelijk lijkt Safranski zich er wat makkelijk van af te maken. Als lezer struikel je wel eens over zijn zinsbouw of woordkeuze. Ook het feit dat het in vele gevallen onduidelijk is waar de citaten precies vandaan komen, is een lacune. Wanneer een citaat voorafgegaan wordt door de duiding: “Goethe tegen Jacobi:”, dan wil je als lezer wel weten waar en in welke omstandigheden Goethe en Jacobi met elkaar communiceerden. Als er staat: “Zoals Goethe zich later zou herinneren:”, dan wil je weten waar die herinnering is neergepend. Ook de duiding bij een aantal historische gebeurtenissen die Goethes leven hebben getekend, is soms gebrekkig. Een voorbeeld is de oorlog tussen Oostenrijk, Pruisen en Frankrijk in 1792. Het hoe en waarom van die oorlog, daarover komt de lezer niets te weten.

Goethe als realist

Betekent dit dat de lectuur van Safranski’s Goethebiografie overbodig is? Allerminst, en misschien blijkt net daarin de kunde van Safranski. Zelfs ondanks de gebreken is de biografie nog steeds meer dan de moeite waard. In het bijzonder door de manier waarop Safranski het thema van de individuele zelfontplooiing als rode draad hanteert om leven en werk van Goethe te vertellen. Je krijgt als lezer een inkijk in de manier waarop Goethe in het leven stond en waarom hij de individuele zelfontplooiing hoog in het vaandel droeg. Niet als zweverige romanticus, idealist of geprivilegieerd burger- of adelmannetje, maar als realist. De werkelijkheid hardde hem in zijn overtuigingen.

Een breekpunt in dat opzicht was Goethes participatie in de genoemde oorlog van Pruisen en Oostenrijk tegen Frankrijk in 1792. Het beeld bestaat dat Goethe die oorlog nogal luchtig aanschouwde, maar Safranski nuanceert dat. Goethe zag, weliswaar vanop afstand, zoveel ellende tijdens de veldtocht dat hij zich achteraf haast herbronnen voelde. In het aanschijn van kwaad en verderf beseft een mens vaak pas ten volle wat goed en deugdzaam is. Een mens moet het kwade soms recht in de ogen kijken, om het goede te kunnen zien.

Onvermoeibare tachtiger

Goethe was na de veldtocht als herboren en begon zich, in zijn eigen woorden, “weer te realiseren dat ik een mens ben.” Een mens die niet langer zou klagen over kleine tegenslagen, de saaie voorstellingen in de schouwburg, of de buren wier gevel het uitzicht van zijn kamer verstoren. Een mens die niet om het minste wil klagen, want wie klaagt vergeet vaak te leven. Een mens met de nodige morele veerkracht. Voor Goethe was voorlezen uit zijn eerder werk, zoals Iphigenie, haast onmogelijk geworden. Hij duldde het pathetische niet meer; “ik voelde me vervreemd van die teergevoeligheid.” Goethe werd een mens die ten volle in het leven wilde staan. Voor Goethe was individuele zelfontplooiing bij uitstek een altruïstische en geen egoïstische daad. Door het beste in jezelf naar boven te halen, bewijs je de maatschappij een grote dienst.

Die overtuiging was de blijvende drijfveer van Goethes denken en schrijven: datgene wat hem motiveerde om zelfs als tachtigjarige nog intensief te werken. Het is die drive die Safranski treffend weet te beschrijven en die volgens Safranski als spiegel dient voor ieder individu en ieder tijdsvlak. Safranski ziet in Goethe een leermeester in vrijheid, want een mens die zich ten volle ontplooit, wordt heer en meester over zichzelf en staat op die manier vrijer in het leven. Of zoals Safranski het mooi samenvat, waar Schiller over schreef, daarin leefde Goethe: vrijheid. Schiller maakte vrijheid het hoofdthema van zijn literatuur en filosofie. Goethe maakte vrijheid tot hoofdthema van zijn leven.


Recensie door Alicja Gescinska

Deze recensie verscheen eerst in de boekenbijlage van De Morgen van 19 augustus 2015

Rüdiger Safranski, Goethe, kunstwerk van het leven, Atlas/Contact, 2015

Links
mailto:gescinska@gmail.com
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be