Een bizar experiment

boek vrijdag 21 maart 2003

André Gerrits (red.)

De Sovjet-Unie bestaat al ruim 10 jaar niet meer en toch blijft de interesse voor het gedachtegoed waarop ze groot werd en tenonder ging bijzonder groot. Met de opkomst van het antiglobalisme is het communisme en marxisme zelfs begonnen aan een heuse wederopstanding. Tijdens betogingen tegen de G8 en de Europese toppen dragen vooral jonge mensen de beeltenissen van Marx, Lenin en Ché, als waren het postmoderne iconen. Bij de jongste presidentsverkiezingen in Frankrijk in april 2002 haalde de trotskistische kandidate Arlette Laguiller met haar partij Lutte Ouvrière meer dan 1,6 miljoen stemmen, goed voor bijna 6% van het kiezerskorps. In tal van vroegere Oost-Europese landen halen de verguisde communistische partijen opnieuw verkiezingsoverwinningen. Bij de verkiezingen in juni 2002 haalde de KSCM van Miroslaw Grebenicek 18,5% van de stemmen (tegenover 11% vier jaar geleden). Deze trend is merkwaardig omdat de mistoestanden van het communistische systeem met de val van de Berlijnse Muur zo zichtbaar waren.

In het boek Een bizar experiment onder redactie van historicus André Gerrits worden de mistoestanden van het Sovjetsysteem ontleed vanuit diverse en vaak verrassende invalshoeken. Zo kwam het communistisch experiment niet uit het niets maar paste in de traditie van de gesloten samenleving die Rusland in de loop van de geschiedenis steeds was geweest. Ook en vooral op het vlak van de leiding en het misprijzen voor de vrijheid van het individu. Zo beschrijft de schrijver Vasili Grossman het autoritaire en gewelddadige karakter van Lenin: "Zijn onverdraagzaamheid, zijn dwingelandij, zijn onwrikbare overtuiging, zijn minachting voor de vrijheid, zijn fanatieke geloof, zijn wreedheid jegens vijanden - kortom alles wat hem de overwinning bezorgde, wortelde in de duizend jaar oude diepten van de Russische slavernij, de Russische onvrijheid." Toch slaagden de leiders erin de massa's te overtuigen van de weldaden van het socialisme. Ondanks hevig weerwerk van de zogenaamde Witrussen, hierin gesteund door Westerse mogendheden, consolideerden de bolsjevisten hun macht en konden ze die zelfs uitbreiden. De Poolse filosoof Kolakowski heeft het over een droom die een samenleving in perfecte harmonie in het vooruitzicht stelde, waarin alle menselijke verlangens worden vervuld en alle waarden worden verzoend. "De invloed van het marxisme is niet het resultaat van zijn wetenschappelijkheid, maar geheel en al van zijn profetische, fantastische en irrationele elementen", aldus Kolakowski.

De situatie werd nog erger onder Stalin. Volgens hem bestond er geen hogere fase in de communistische ethiek dan de noodzaak te accepteren immoreel te handelen. Deze zin moet je nog eens aandachtig lezen. Het komt erop neer dat je desnoods je ouders zou opofferen voor de goede zaak. Erg is dat dit in de praktijk ook effectief gebeurde. Alleen in 1937-1938, op het hoogtepunt van de Stalinistische zuiveringen, werden er bijna 700.000 executies voltrokken. In juli 1937 vaardigde het Politburo van de Communistische Partij een geheime instructie uit, waarin de massale arrestatie en deportatie van marginale groepen in de samenleving werd bevolen, waaronder bedelaars, daklozen, criminele, koelakken, prostituees en paardendieven. "Deze maatschappelijke 'schoonmaak', het uit de weg ruimen van het sociale overschot van de stalinistische revolutie, kwam heel dicht bij de euthanasiepraktijken van het nationaal-socialisme die zich korte tijd later in Duitsland voltrokken." Opvallend daarbij was de felheid waarmee Stalin ook uithaalde naar de intelligentsia en de schrijvers in het bijzonder. Al wie niet schreef binnen de grenzen van het zogenaamde 'socialistisch realisme' werd letterlijk uit de weg geruimd. Schrijvers als Boris Piljnak, Isaak Babel, Osip Mandeltsjam en Kamenev verdwenen in massagraven. Hierover schreef Frank Westerman het indrukwekkende boek Ingenieurs van de ziel. Daarin verhaalt hij de opgelegde lofzang die de Russische geleerden verplicht moesten opbrengen voor de leiders.

Propaganda was een essentieel onderdeel van het ganse Sovjetsysteem. Mensen die zich opofferden voor de zaak werden verheven tot 'volkshelden', wie dit niet deed kreeg het etiket van 'volksverrader' opgespeld. Tal van plaatselijke, regionale en nationale leiders betoonden hun loyauteit ten behoeve van eigenbelang, materieel gewin, een hogere status en vooral een eigen 'datsja'. In de zogenaamde klassenloze maatschappij werd een nieuwe klasse gecreëerd, de klasse van de bazen en baasjes, de apparatsjiki, die afhankelijk waren van de opperste leiders. Baasjes die geen initiatief durfden te nemen maar desnoods wel bereid waren om de statistieken te vervalsen teneinde kritiek en degradatie te vermijden. Het werd een maatschappij van hielen likken van de hogere en verrot schelden van de lagere. Loyauteit werd belangrijker dan efficiëntie, de leugen interessanter dan de waarheid.

Pas na de dood van Stalin in maart 1953 kwam er enige verbetering. De verplichte afdracht van de opbrengst van het eigen stukje grond werd versoepeld. Maar daarmee was het probleem niet opgelost. Want de plannenmakers in het Kremlin bleven zoeken naar methodes om de collectieve voorziening draaiend te houden in de geest van het socialisme. De vraag was hoe men de agrarische bevolking zover kon krijgen dat deze met ijver, belangstelling en enthousiasme voedsel zou produceren ten behoeve van de ganse bevolking. Daarbij bleef men wantrouwig tegen al wie zich te veel profileerde als een soort 'uitslover'. Het gevolg was dat de individuele Rus net voldoende deed wat hem werd opgedragen maar ook niet meer. Dat alles leidde ertoe dat in de laatste decennia van het sovjestsysteem jaarlijks vele miljoenen tonnen graan moesten geïmporteerd worden. Het gebrek aan beloning van individuele prestaties zal steeds ten koste gaan van de productiviteit en uiteindelijk van de globale welvaart. Het feit dat communisten en socialisten de kracht van het eigenbelang niet of te weinig onderkennen is een van de belangrijkste redenen waarom hun systeem nooit van de grond kwam.

Wat in het sovjetsysteem te weinig gekend is is het feit dat ook in de USSR sprake was van een ware moederschapscultus. "Vrouwen met vijf kinderen kregen een Tweede Klas Moederschapsmedaille; moeders van zes kinderen kregen een Eerste Klas Moederschapsmedaille. Bij zeven tot negen kinderen kregen vrouwen de beloning van Moederschapsglorie. Moeders van tien of meer spruiten konden zelfs rekenen op de officiële titel Heldin-Moeder en ontvingen een certificaat van het Praesidium van de Opperste Sovjet." In diezelfde periode werd het recht op abortus uitgevaardigd en in 1944 werd de mogelijkheid om uit de echt te scheiden bemoeilijkt. Het sovjetcommunisme heeft nooit de belofte van gelijke kansen voor mannen en vrouwen kunnen waarmaken. Het politburo bleef een patriarchale dwangbuis om vrouwen in hun onderdanige positie te houden. Op de tractor of aan het aanrecht.

Uiteindelijk ging het ganse sovjetsysteem tenonder aan inefficiëntie, nepotisme, bureaucratie, verspilling en irrealisme. Het bizar experiment eindigde in één grote desillusie over de maakbaarheid van de samenleving. Het systeem bleek uiteindelijk zwakker dan de drang naar geestelijke en fysieke vrijheid van de mens. Vandaag vinden we dat evident, maar ruim 10 jaar geleden was het nog ondenkbaar dat dit systeem met strenge ideologische en militaire strengen in elkaar zou klappen. Uiteindelijk is de val van het systeem al bij al nog vlot en vreedzaam verlopen. Een bewijs temeer dat het systeem door en door rot was en geen weerstand kon bieden aan de innerlijke overtuiging van de mens.

Onrustwekkend is dan ook dat zoveel mensen, vooral jongeren, opnieuw zwaaien met dezelfde slogans en beeltenissen als in de vroegere Sovjet-Unie. Een bewijs dat het geschiedenisonderricht mankementen vertoont. Maar ook, en dat is erger, dat het huidige kapitalistische systeem niet aanslaat bij een groot deel van de bevolking. De uitwassen van de globalisering drijven blijkbaar tal van mensen naar systemen die in het verleden bewezen hebben dat ze leiden tot onvoorstelbare drama's. Het komt er nu op aan het ongenoegen, de onzekerheid en de onrust over het vrije marktsysteem weg te nemen en te bewijzen dat vrij initiatief en vrije meningsuiting de beste middelen zijn voor een maximalisatie van de welvaart. Volgens Barber, de auteur van Jihad versus McWorld zal dit alleen mogelijk zijn als er eerst sterke democratische structuren komen, maar die zijn er alsnog niet. Als ze daar niet spoedig in slagen dan is de kans dat de oude demonen terugkomen groot.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Red. André Gerrits, Een bizar experiment, Amsterdam University Press, 2001

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be