Als wetenschap seks is, dan is filosofie porno, is in nogal wat wetenschappelijke kringen te horen: het is goedkoper, makkelijker en sommige mensen geven er de voorkeur aan. Zo’n uitspraak heeft op Daniel Dennett dezelfde uitwerking als een rode lap op een stier en in Gereedschapskist voor het denken is hij dan ook flink in zijn wiek geschoten. Hij zal die arrogante wetenschappers eens laten zien dat filosofie echt wel voor iets staat en dat er wel degelijk regels zijn waar het denken zich aan moet houden wil het filosofisch zijn.

Waar anderen het misschien over een vorm van hygiënisch denken zouden hebben, associeert Dennett filosofie met het gebruiken van het juiste gereedschap. In het verleden heeft hij zich al vaak bediend van mechanische metaforen en in dit boek gaat hij verder op dezelfde weg. Neem bijvoorbeeld het concept van de intuïtiepomp dat hier centraal staat, een klein verhaaltje dat een intuïtief gevoel aanzwengelt en zo bepaalde niet-expliciete ideeën aan de oppervlakte brengt. Zowat iedereen kent de metafoor van Plato’s grot, waarin het aardse bestaan vergeleken wordt met vastgebonden zitten met je rug naar de realiteit en alleen in staat zijn de schaduw te zien van wat er echt gebeurt, of Thomas Hobbes’ natuurstaat, waarin iedereen voor zichzelf opkomt en de mens een wolf is voor zijn medemens. Wat Plato in feite doet is het wezen van waarneming en werkelijkheid in vraag stellen, aldus Dennett en Hobbes laat ons nadenken over de voordelen van een sociaal bestaan.

Nu is het ene verhaaltje het andere niet en dienen we onze rationaliteit te gebruiken om ze op hun waarheidsgehalte te controleren. Daarom introduceert Dennett een aantal methodes, of gereedschappen zoals hij ze noemt, die nogal eens uit de wetenschapsfilosofie afkomstig lijken te zijn. Zo geeft hij iedereen de raad de reductio ad absurdum te gebruiken, wat zoveel wil zeggen als ieder voorstel tot in het oneindige, absurde doordenken tot het op zijn eigen grenzen botst. Combineer dat met de stelling dat je altijd op zoek moet gaan naar fouten om vervolgens uit die fouten te leren en je komt zo uit bij Karl Poppers falsificationisme, het idee dat een wetenschappelijke stelling sterker wordt iedere keer men probeert haar te weerleggen. In de wetenschap moet je niet op zoek gaan naar argumenten voor een bepaalde stelling, maar wel naar argumenten die haar ontkrachten en het is pas zo dat er vooruitgang kan bestaan. Alles evolueert, ook onze kennis, zou je hieruit kunnen afleiden, wat voor Dennett, misschien nog wel een groter bewonderaar van Charles Darwin dan Richard Dawkins, het fundament van ieder filosofisch inzicht dient te zijn.

Naast goed is er natuurlijk ook slecht denkgereedschap en Dennett geeft ook daar gretig voorbeelden van. Het scheermes van Ockham, dat wil dat een eenvoudige, elegante uitleg voor iets te prefereren is boven een ingewikkelde vol ad hoc-ingrepen - Keplers model van ons zonnestelsel boven het af en toe door god een handje geholpen geocentrisme bijvoorbeeld - krijgt bij Dennett gezelschap van Ockhams bezem. Bij toepassing van dit antigereedschap veeg je alle argumenten die je niet aanstaan omwille van de eenvoud gewoon onder de mat. Zo schreef Stephen Meyer in 2009 het boek Signature in the Cell, waarin hij ‘bewees’ dat het leven niet op een natuurlijke wijze ontstaan kan zijn, en dus door een goddelijke vonk het licht zag. Meyer sprong wel heel selectief om met zijn wetenschappelijke bronnen, toont Dennett aan. Hij veegde al te driftig met Ockhams bezem.

Waarvoor al dat denkgereedschap dient toont Dennett in het tweede deel van zijn boek, waarin hij zijn drie stokpaardjes berijdt: evolutieleer, bewustzijn en vrije wil. In feite brengt hij hier weinig nieuws. Net zoals in Darwins gevaarlijke idee toont hij - opnieuw die mechanische metaforen - hoe de diversiteit van het leven alleen ontstaan kan zijn door kranen en niet door hemelhaken, waarmee hij bedoelt dat niets zomaar uit de lucht komt vallen maar dat het steeds voortkomt uit bestaande zaken. De eukaryotische cel is bijvoorbeeld ontstaan uit de symbiose van een aantal prokaryoten. Die stap maakte heel wat mogelijk aangezien ongeveer alle leven dat we om ons zien eukaryotisch is. En zo ook maken Het bewustzijn verklaard en De evolutie van de vrije wil in een eenvoudiger gedaante hun opwachting.

Gereedschapskist voor het denken is een soort Greatest Hits van Dennett, waarbij een aantal songs ook nog eens tot een medley zijn samengesmolten. Het werd tijd dat er een overzicht van zijn denken op de markt verscheen, vond de filosoof, en omdat het toegankelijk zou zijn voor iedereen, riep hij de kritische hulp van een aantal eerstejaarsstudenten in. Wat we niet snappen, gaan we schrappen, was hun devies, en dat merk je. Zij die de vorige boeken van Dennett gelezen hebben, mogen deze Gereedschapskist rustig overslaan, maar als je een van die tienduizenden filosofisch geïnteresseerden bent die zich afvragen waarom iedereen zo hoog oploopt met die Dennett en je in één band een mooi overzicht wil van waar de man voor staat, is dit een boek voor jou.


Recensie door Marnix Verplancke

Daniel C. Dennett, Gereedschapskist voor het denken, Atlas Contact, 2013, 512 p., 29,95 euro.

Links
mailto:marnixverplancke@skynet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be