Stasiland

boek vrijdag 06 juni 2003

Anna Funder

De instorting van de communistische landen in 1989 was niet het gevolg van een westerse aanval of een specifieke actie, maar van de drang van miljoenen Oost-Europeanen en vroegere inwoners van de Sovjet-Unie om vrij te zijn. Deze drang naar vrijheid werd het best geïllustreerd door de afbraak van de Berlijnse Muur. Met hamers en bijtels vielen Duitsers de 'muur der schande' aan en braken hem af tot op de grond. Te voet en in hun Trabantjes trokken de Ossies naar het Westen en verkeken er zich op de rijkdom en diversiteit. Een klein jaar later, op 3 oktober 1990, werden de twee Duitslanden opnieuw herenigd. De Wende bleek achteraf de enige geslaagde revolutie in de Duitse geschiedenis. Pas dan kwam goed aan het licht hoe de Oost-Duitsers sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog hadden geleefd. Onder de dictatuur van de Socialistische Eenheids Partij, maar vooral in de greep gehouden door de Stasi, de Oost-Duitse geheime dienst.

In haar boek Stasiland vertelt de Australische Anna Funder over de dagdagelijkse terreur op het leven van de gewone Oost-Duitsers door een van de grootste en best georganiseerde geheime diensten ter wereld. De Stasi telde 97.000 werknemers en had daarbovenop tienduizenden Inoffizielle Mitarbeiter, gewone burgers die spioneerden voor het regime om al wie uit de pas liep aan te geven. "In elke school, elke fabriek, elk flatgebouw, elk café was er iemand die openlijk of bedekt bij de Stasi verslag uitbracht over zijn collega's en vrienden." Elke verdachte handeling werd genoteerd en gearchiveerd, zoals gesprekken waarin de draak werd gestoken met de regering of het socialisme, het kopen van verdachte boeken, het niet uithangen van de rode vlag op 1 mei, of het richten van een televisieantenne in de westelijke richting. Sommige verhalen klinken absurd of gewoon komisch maar in feite ging het om een sinister spel met als doel de volledige controle op de handel en wandel van de burgers. Argwaan, wantrouwen en angst vormden de basis van het sociale leven. Het doel was de grootsheid van de Oost-Duitse staat en de mens vormde daarbij een eenvoudig middel. Zo liet de regering jongeren testen op hun sporttalenten tot glorie van de natie. Na de val van de Muur bleek dat kinderen op de sportschool van jongsaf aan hormonen kregen toegediend.

Via advertenties in de kranten kwam Anna Funder in contact met vroegere medewerkers van de Stasi. Ze bezocht het vroegere hoofdkwartier van de Stasi waar mensen nu hun ongeautoriseerde biografiën kunnen inkijken. Daar krijgen ze te lezen waarom ze destijds niet mochten studeren, geen baan kregen en wie hen verklapte dat ze verboden boeken hadden gelezen. "Ze maken geen triomfantelijke indruk, zelfs geen erg moedige. In plaats daarvan vertonen hun gezichten een kalme mengeling van walging en bedroefdheid," zo merkt de auteur op. Ergens in het gebouw vindt ze ook een stapel post die het Westen nooit heeft bereikt. Stapels enveloppen, vaak geschreven door kinderen, maar tegengehouden door de censuur.

De DDR probeerde in haar veertig jarig bestaan de Socialistische Duitse Mens te scheppen. Onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog voltrok zich in het westen de denazificatie. Prominente nazi's werden opgepakt en veroordeeld. In het Oosten gingen alle mensen, ongeacht hun persoonlijke geschiedenis, over in de communistische staat. Ze werden plots kameraden. Leraars die voordien nog de 'waarden' van het nazisme hadden onderwezen kregen een omscholing van zes maanden en werden 'volksonderwijzer'. Vroegere naziorganisaties zoals de Hitlerjugend en Pimpfe werden vervangen door de Vrije Duitse Jeugd en de Pioniere, groeperingen die jongeren liefde voor Marx en het vaderland moesten bijbrengen. En wie zijn best deed werd een Musterknabe, een modelknaap genoemd. De ganse propaganda en opvoeding stond in het teken van de strijd tegen de imperialistische krachten in het westen. Desondanks sloegen dagelijks honderden Oost-Duitsers op de vlucht. In 1961 liep dit aantal op tot 2.000 vluchtelingen per dag. Daaruit volgde de redenering dat men de 'vrije Oost-Duitsers' moest opsluiten als bescherming tegen de westerse misdadigers. Op 13 augustus 1961 begon men met de bouw van de Berlijnse Muur.

Uit het boek blijkt hoezeer die Muur het leven van talloze mensen heeft beïnvloed. Zo vertelt Anna Funder over de muziekgroep de Renft Combo die bijzonder populair was maar wegens foute uitlatingen werd geboycot. Dat gebeurde niet door ze fysiek uit te schakelen maar wel administratief te elimineren. Plots bestond de groep niet meer. Van de ene dag op de andere verdwenen hun platen uit winkels, hun muziek werd niet meer gespreeld op de radio, en de platenmaatschappij drukte zelfs een nieuwe catalogus waarin hun naam ontbrak. In feite bestonden ze niet meer. Twee groepsleden verdwenen in de gevangenis en werden later vrijgekocht door het Westen.

De auteur geeft ook een interessant beeld van de houding en positie van de vroegere Stasi-medewerkers in het nieuwe Duitsland. Op enkele leiders na werden ze niet vervolgd. Over het algemeen hebben ze ook minder te leiden gehad onder de algemene werkloosheid die Oost-Duitsland na de val van de Muur heeft getroffen. Door hun specifieke 'talenten' en 'opleidingen' zijn ze bijzonder actief in de sector van de verzekeringen, telemarketing en de makelaardij. Sommigen kunnen zich nog steeds niet neerleggen bij wat gebeurde. De Muur is hun geest blijven staan, en sommigen hopen dat ze op een of andere manier opnieuw macht verwerven, ondermeer via de politiek. Die houding is ook deels een vorm van nostalgie en zelfs heimwee naar die 'veilige' staat die de DDR vroeger was. Dat komt ook voor bij gewone Oost-Duitsers die nu geconfronteerd worden met meer criminaliteit en vereenzaming.

Treffend is de uitspraak van een oude Oost-Berlijnse over de huidige kapitalistische wereld waarin ze leeft. "Goed het is beter dan de Weimarrepubliek en beter dan de nazi's, maar geef mij de communisten maar. De cafés zaten voller onder Honecker." Voor Funder een blijk van nostalgie, maar in feite een gouden randje rond een vulgaire en lelijke wereld, waarin niets te koop was, waarin je nergens heen kon en waarin iedereen die iets anders met zijn leven wou dan de Partij dienen vervolging riskeerde, of erger. Toch lijkt die dubbelhartige houding me meer dan een vorm van nostalgie maar een probleem van mensen die jarenlang geen vrijheid kenden en er nu geen weg mee weten. Een dergelijk gevoel hebben miljoenen mensen in de voormalige Oostbloklanden en de Sovjet-Unie gekend. "We zijn net gevangenen die gewend zijn geraakt aan de gevangenis en die, als ze plotsklaps in vrijheid worden gesteld, niet weten hoe ze met die vrijheid om moeten gaan en wanhopig zijn omdat ze voortaan hun eigen beslissingen moeten nemen", zei Vaclav Havel (in Angst voor de Vrijheid, Redevoeringen van een president, Angst voor de Vrijheid, toespraak bij de opening van de Salzburger Festspiele, Salzburg, 26 juli 1990). In latere redevoeringen kwam Havel daar regelmatig op terug. Het lijkt inderdaad dat de omschakeling van onvrijheid naar vrijheid meer is dan het louter wegvallen van fysieke barrières. "De mensen uit die landen - Tsjecho-Slowakije en andere landen in Midden- en Oost-Europa - hebben de verlangde vrijheid heel zwaar bevochten. Maar toen ze die vrijheid daadwerkelijk kregen, waren zij daar enigszins door overrompeld: ze waren die vrijheid al dermate ontwend dat ze opeens niet meer weten hoe ze daar mee om moeten gaan; ze zijn er bang voor; ze weten niet hoe ze die in moeten vullen; alsof het Sysifusgevecht voor de vrijheid opeens een lege plek heeft achtergelaten; het is alsof het leven opeens elke zin heeft verloren. Precies zijn er zo in dit deel van de wereld al tekenen van een nieuwe angst voor de toekomst te merken."

Doorheen het boek verwijst de auteur regelmatig naar de 'Puzzelaars'. Het gaat in werkelijkheid om 31 mensen die documenten, pv's, verslagen van spionnen en andere informatie opnieuw samenstellen. Tijdens de laatste dagen van de Stasi-macht probeerde die alle 'gevoelige' dossiers te vernietigen. Zo verdwenen vele documenten door papierversnipperaars. Maar toen die het begaven werden dossiers met de handen verscheurd en in zakken gepropt. Die verscheurde documenten trachten de puzzelaars terug samen te stellen, zodat slachtoffers en hun familieleden kunnen lezen wat de staat over hen wist en waarom ze soms problemen hadden. Veel zal het evenwel niet helpen want volgens een berekening zouden die werknemers 375 jaar nodig hebben om alle verscheurde dossiers opnieuw samen te stellen. De auteur noemt dit een soort sisyfusgrap, een bijna symbolische daad.

Het boek is meer dan een opsomming van feiten en gebeurtenissen. Het leest als een roman waarin de levensgeschiedenis van diverse Oost-Duitsers aan bod komt. Met interessante getuigenissen zoals dat van de man die met verf de streep trok tussen Oost en West, waar later de Muur gebouwd werd. Zoals dat van een presentator van een Oost-Duits televisieprogramma die een tegengewicht moest vormen om het 'imperialistische' westen te ontmaskeren, dat van een vrouw die haar baby moest achterlaten in een West-Berlijns ziekenhuis en plots, door de bouw van de Muur, haar kind niet meer kon terugzien, en dat van een vrouw die jarenlang naar de waarheid zocht over de dood (een zogenaamde zelfmoord) van haar man maar dit nooit te weten kwam, zelfs nu niet, in het verenigde Duitsland. Blijkt dat de rechter die zijn arrestatiebevel ondertekende nog steeds in functie is …


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Anna Funder, Stasiland, Ambo, 2002

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be