De grote scheuring

boek vrijdag 21 maart 2003

Francis Fukuyama

Laat me eerst klaar en duidelijk stellen dat vrijheid en verantwoordelijkheid onlosmakelijk verbonden zijn. Men kan de vrijheid van de mens niet herleiden tot een onverschillig en onverantwoord gedrag waarbij men geen enkele rekening houdt met de gerechtvaardigde belangen van de medemens. Mensen leven niet alleen, ze maken deel uit van een familie, een buurt, een wijk, een stad, een gemeenschap. En of ze het nu graag willen of niet, ze hebben tal van plichten tegenover hun medemensen. Ze moeten ze hulp en steun verlenen, ze steunen in moeilijke momenten en desnoods hun eigen vrijheid opofferen voor het leven van anderen.

Dit is een ander soort vrijheid en een ander soort liberalisme. Dit is een radicale afkeer van het losgeslagen kapitalisme. Het gaat in tegen elke vorm van dictatuur, ook als die uitgaat van een monopolistisch kapitalistisch systeem. In zijn boek De Grote Scheuring legt Francis Fukuyama perfect uit wat het verschil is. Hij hamert op de morele dimensie van het liberalisme. Het nastreven van een zo groot mogelijke vrijheid is eerbaar voor zover men de samenhang van de samenleving niet verstoort. Belastingsontduiking, agressief rijgedrag, alcoholmisbruik, zwartrijden op tram, bus en trein, maatschappelijke overlast, zelfmoord, spijbelen, vandalisme, asociaal gedrag, het irrationeel inschakelen van rechtbanken, agressie en superioriteit zijn maatschappelijk niet verantwoord en moeten dus bestreden worden.

"Individualisme begint met de trotse onafhankelijkheid van vrije mensen geleidelijk te veranderen in een soort gesloten egoÔsme, waarbij maximale vergroting van de persoonlijke vrijheid zonder zich te bekommeren om verantwoordelijkheden jegens anderen een doel op zichzelf wordt", aldus Fukuyama. Toch blijft Fukuyama geloven in de capaciteit van de mens om het eigenbelang te overstijgen en deel te nemen aan een samenleving waarin hij of zij zich maximaal kan ontplooien zonder dat de staat dit via wetten en reglementen hoeft op te leggen. "Sociaal regulerende normen zullen ontstaan uit de wisselwerking tussen afzonderlijke individuen die uit eigenbelang handelen en hoeven niet te worden opgelegd door de wet of officiŽle instanties." Eigenlijk propageert Fukuyama een derde weg tussen een verkeerd begrepen individualisme en een verpletterend overheidsoptreden. Hij herhaalt dat individualisme de hoeksteen vormt van de moderne democratie maar dat buitensporig individualisme een negatieve uitwerking kan hebben op de democratie doordat sociale cohesie er minder bereikbaar door wordt.

Een dergelijke taal staat diametraal tegenover de taaie believers van het marxisme enerzijds en de harteloze libertariŽrs anderzijds. In de gewone omgangstaal worden liberalisme, neoliberalisme en libertarisme vaak vermengd zonder zin voor nuance of waardeoordeel. In feite bestaan er enkel liberale en libertarische politici en gedachten. De eerste geloven dat individuele vrijheid en sociale bewogenheid onverbrekelijk zijn, de tweede groep baseert zich op de ideeŽn van Robert Nozick in zijn basiswerk, Anarchy, State and Utopia, die stelt dat de vrijheid van het individu zwaarder weegt dan elke andere waarde, hoe akelig de gevolgen hiervan ook mogen zijn. Het recht op eigendom krijgt in die betekenis voorrang op andere rechten zoals het recht op leven, voedsel en huisvesting. Een dergelijke houding staat in schril contract met de visie van liberalen die oprecht menen dat essentiŽle levensvoorwaarden voorrang hebben op eigenbelang.

In die optiek is het fout, zelfs misleidend, dat liberalen worden gelijkgeschakeld met egoÔstische individuen die hun omgeving zouden opofferen voor eigen winst en baat. Het liberalisme is een fundamenteel humanistische en menselijke visie die de vrijheid van het individu koppelt aan sociale bescherming. Liberalen zijn niet tegen een overheid, ze willen alleen dat die overheid correct en rechtvaardig handelt. Het liberalisme is gedurende decennia wel in het verzet gegaan tegen overdreven overheidsoptreden, tegen de neiging van machthebbers om normen en waarden kunstmatig op te leggen, tegen totalitaire, fundamentalistische en communistische denkbeelden waarin de mens als een object, een nummer of een product werd behandeld. Mensen zijn voor het liberalisme het begin en het einde van alles. Ze staan boven maatschappijvisies, religies en ideologiŽn. Wie de film Novecento van Bertolucci zag begrijpt dat het liberalisme de ultieme verzetsdaad tegen dwang en uniformiteit betekent.

"De logica van een liberale en democratische politieke orde wordt urgenter naarmate samenlevingen zich economisch ontwikkelen aangezien verzoening van alle uiteenlopende belangen waaruit ze bestaan, zowel deelname als gelijkheid vereist" aldus Fukuyama. Daarom blijft hij geloven dat steeds meer landen en instellingen in de richting van een liberale-democratie zullen evolueren. En daarbinnen zullen vooral de burgers en niet zozeer gecentraliseerde en hiŽrarchische instituties, sociaal kapitaal in de vorm van normen en waarden creŽren. Sociaal kapitaal is geen vast gegeven, het is iets dat voortdurend geschapen wordt door mensen in hun dagelijkse omgang met elkaar. "HiŽrarchie is noodzakelijk om de tekortkomingen en beperkingen van spontane orde te corrigeren" stelt Fukuyama, maar "de grote morele conflicten van onze tijd ontstonden niet over de afwezigheid van gewone moraliteit, maar eerder over de neiging van menselijke samenlevingen zichzelf te definiŽren op een smalle basis van ras, religie, etnische afkomst of een ander willekeurig kenmerk, en de neiging het uit te vechten met andere, anders gedefinieerde samenlevingen."

Deze stelling is brandend actueel. "Op een ogenblik dat de wereld en vooral Europa belangrijke mutaties ondergaat met een toenemende eenmaking, een versterking van de macht van de regio's, enorme migratiebewegingen en daaruitvoortvloeiende intermenselijke conflicten moeten we bijzonder opletten niet in het discours van eng-nationalistische en conservatieve moralisten te vervallen. Een overheid zal nooit het perfecte samenleven van diverse groepen kunnen organiseren. Ze kan discriminatie en racisme strafbaar stellen, maar verdraagzaamheid, wederzijds begrip en mededogen zal uit het hart van de mensen zelf moeten komen". En ook op dat vlak is Fukuyama optimistisch. "Mensen zijn van nature sociale wezens met bepaalde, ingebouwde, natuurlijke vaardigheden voor het oplossen van problemen van sociale samenwerking en het opstellen van morele regels om individuele keuzen te beperken. Ze zullen, zonder veel aansporing, spontaan orde scheppen, eenvoudig door hun dagelijkse individuele doelen na te streven en op andere mensen te reageren."


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Francis Fukuyama, De Grote Scheuring, Contact, 1999

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be