Varians oorlog

boek vrijdag 25 juni 2010

Varian Fry

De machtsovername van de nazi’s in 1933 zorgde voor een emigratiegolf van tal van politici, wetenschappers, schrijvers en kunstenaars uit Duitsland. Zij voelden zich omwille van hun ideologische overtuiging of hun joods zijn niet veilig in het Derde Rijk. Hetzelfde gebeurde met Italianen die vervolgd werden door Mussolini. Een groot deel van hen kwam terecht in Frankrijk, het toevluchtsoord voor tal van bannelingen uit Europa. Na de overwinning van de Duitsers op de Fransen in mei 1945 zaten diezelfde bannelingen echter opnieuw klem. De meeste onder hen trokken dan verder naar Bordeaux, Toulouse en Marseille, steden die gelegen waren in het ‘vrije’ Frankrijk dat niet door de Duisters werd bezet maar bestuurd bleef door de Franse regering. Die schijnregering, onder leiding van maarschalk Pétain, was echter fel nationalistisch, antisemitisch en anticommunistisch en collaboreerde volop met de Duitsers. Al snel zouden politieagenten van de regering Vichy joodse burgers en ‘verdachte’ vluchtelingen op verzoek van de Duitsers oppakken en uitleveren. Toen dit bekend raakte in de Verenigde Staten werd onmiddellijk het Emergency Rescue Committee opgericht dat tot doel had zoveel mogelijk politieke en intellectuele vluchtelingen uit het land te krijgen.

Het comité stuurde in augustus 1940 de drieëndertigjarige journalist Varian Fry naar Marseille. Hij was een overtuigde democraat die als journalist in 1935 met eigen ogen gezien had hoe de tegenstanders van het nationaal socialisme in Duitsland werden aangepakt. In Berlijn was hij op de Kurfüsterdam getuige geweest van de eerste grote pogrom tegen de joden, hoe ze joodse handelszaken vernielden en joodse vrouwen en bejaarden neersloegen. Van zodra hij in Marseille aankwam - met een namenlijst van te redden personen en drieduizend dollar op zak - begon Varian Fry aan zijn taak. Dat was bijzonder moeilijk en gevaarlijk, want de Spaanse autoriteiten hadden intussen hun grens met Frankrijk gesloten en Duitse troepen kwamen die ook daadwerkelijk controleren. Sommige ontsnappingspogingen mislukten waardoor de vluchtelingen in concentratiekampen terecht kwamen, maar ook dan nog probeerde Fry via zijn contacten en advocaten de betrokkenen vrij te krijgen. Zo slaagde hij erin om in de loop van een jaar een volledig netwerk op te zetten, mensen te verschuilen, valse paspoorten aan te maken, politiemensen en douaniers om te kopen en zo tal van vluchtelingen via Spanje en Portugal, en met boten over de zee, in veiligheid te brengen.

Onder de geredden bevonden zich tal van grote namen als Marc Chagall, André Breton, André Masson, Max Ernst, Franz Werfel, Victor Serge, Heinrich Mann, Konrad Heiden, Hans Sahl, Walter Mehring, Arthur Koestler, Otto Meyerhof, Hannah Arendt, Alfred Döblin, Alma Mahler, Lion Feuchtwanger, Jacques Lipchitz en vele anderen. Daarnaast ook tal van politici uit de vroegere sociaal-democratische en communistische partijen. Vaak heel bekende mensen die Fry zomaar niet op een ‘normaal’ transport kon plaatsen, maar die hij via betrouwbare gidsen over de Pyreneeën en dan door Spanje en Portugal moest loodsen. Naarmate steeds meer mensen konden ontvluchten spande het net zich rond Fry en zijn medewerkers. Ze werden scherp in de gaten gehouden, hun kantoren en huizen werden onderzocht en werd hij opgepakt en ondervraagd. Maar nooit kon men tastbare bewijzen vinden, en aangezien Fry een onderdaan was van de Verenigde Staten – in die periode een neutraal land – durfde men hem niet definitief aan te houden. Zo kon hij twaalf maanden lang zijn gang gaan.

Bij zijn terugkeer in de Verenigde Staten in september 1941 schreef Varian Fry een boek over zijn bijzonder jaar in Marseille, een verslag dat pas in 1945 verscheen – Fry wou zijn vroegere medestanders immers niet in gevaar brengen – en dat pas nu voor het eerst in het Nederlands vertaald werd onder de titel Varians oorlog. Het is een ontluisterende getuigenis uit de eerste hand over de vervolging door de Gestapo en de Franse collaborerende gendarmes van al wie het nazisme bekritiseerde, en in het bijzonder van de joden. Talloze mannen en vrouwen werden op die manier opgepakt en gedeporteerd. Zelfs binnen zijn netwerk had Fry af te rekenen met ‘lekken’ en verraders, waardoor sommige vluchtelingen uiteindelijk toch terecht kwamen in concentratiekampen. Het boek geeft ook een goed beeld van de geldzucht van mensen. Sommige ‘zwarten’ waren bereid om voor juwelen of goud hun beste vrienden te verraden, en anderzijds deed Fry soms beroep op geldhongerige gangsterbendes en douaniers om mensen te redden. Zijn moeilijkste taak, aldus de auteur, was de keuze wie hulp moest krijgen en wie niet. Zo kreeg hij vragen van talloze mensen die hij gewoon niet kende. Toch heeft hij velen van hen geholpen, gewoon omdat hij aanvoelde dat ze gevaar liepen.

Fry keert zich natuurlijk tegen de Duitse bezetters en collaborateurs, maar opvallend genoeg heeft hij veel kritiek op de Britse en Amerikaanse ambassade. Hij verwijt hen een gebrek aan steun. Meer nog, toen hij door de Franse autoriteiten verdacht werd, lieten ze hem vallen. Fry besloot toen om op eigen kracht door te gaan en verder mensen te redden. Vandaar zijn bitterheid over de tegenzin van Amerika om zich over de Europese vluchtelingen te ontfermen. Hij vervloekte het omslachtige, belemmerende, papieren en bureaucratische beoordelingsbeleid van de Amerikanen en pleitte voor een minder tijdrovend procédé voor het toekennen van visa. In feite bekritiseerde hij fel het vluchtelingenbeleid van de Westerse landen sinds de jaren dertig. Iedereen wist hoe erg de joden en tegenstanders in Duitsland bedreigd en vervolgd werden, maar geen enkel westers land was bereid om hen op te vangen.

Dank zij de buitengewone reddingsoperatie van Fry en zijn medestanders werden uiteindelijk twaalf- tot achttienhonderd mensen op al dan niet legale wijze in veiligheid gebracht. Een ongelofelijk resultaat als men beseft hoe weinig middelen en steun hij kreeg. Na de oorlog geraakte Fry in de vergetelheid. Pas in 1967 werd hij benoemd tot Chevalier de la Légion d’Honneur in Frankrijk en in 1996 kreeg hij de titel van ‘Rechtvaardigen onder de Volkeren’ door Yad Vashem in Israël, de eerste en enige Amerikaan die deze titel kreeg omdat hij tijdens de Holocaust joden had gered. Varian Fry kan in één adem genoemd worden met Oskar Schindler en Raoul Wallenberg. Alleen heeft het voor hem langer geduurd alvorens men de grootsheid van zijn daden inzag.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Varian Fry, Varians oorlog, Mouria, 2005

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be