Hitlers laatste dagen

boek vrijdag 14 februari 2003

Joachim Fest

De laatste maanden en dagen van de Tweede Wereldoorlog bracht Hitler door in zijn bunker in Berlijn. Vanuit dit betonnen gevaarte bereidde hij beslissende veldslagen voor die nooit zouden plaatsvinden en commandeerde hij legers die allang waren verslagen. Ondanks zijn afgeleefde uiterlijk en de zichtbare inspanning waarmee hij zich voortsleepte, waagde niemand het hem tegen te spreken. Historicus Joachim Fest, die eerder naam maakte met zijn indrukwekkende biografieën over Hitler en Speer, beschrijft de onafwendbare ondergang van het Derde Rijk met veel gevoel voor nuance en inlevingsvermogen. Nooit eerder werd de dramatische laatste fase van de oorlog zo indringend beschreven - van de spookachtige slag om Berlijn tot Hitlers zelfmoord. Fest werpt hierbij nieuwe, intrigerende vragen op en laat een tijd herleven die nog altijd van immens belang is.

Opmerkelijk in de beschrijving van de laatste maanden van het Hitlerbewind is de onvoorwaardelijke en kritiekloze volgzaamheid van de getrouwen rond de Führer. Dit is des te opmerkelijker omdat Fest aantoont hoeveel mensen, nazi-kopstukken en generaals in feite beseften dat de onwrikbare houding van Hitler zou leiden tot de complete vernietiging van Duitsland en het Duitse volk. Op zowat elke bladzijde beschrijft Fest hoe een of andere generaal of kopstuk zich bewust was van de precaire situatie. Desalnietemin waagde blijkbaar niemand in te gaan tegen de Leider. Deze kritiekloze houding zegt mijn inziens evenveel over de waanbeelden van Hitler zelf als de schuldige medeplichtigheid van zijn omgeving, en zelfs van het Duitse volk als geheel. Terwijl geallieerde troepen, en in het bijzonder het Rode Leger, stelselmatig terrein wint en de hoofdstad nadert verstrakte Hitler zijn houding om zijn land en zijn bevolking mee te sleuren in de totale zelfvernietiging. Dit wijst niet alleen op de totale immoraliteit van Hitler als leider van de Duitse natie, maar tevens op de slaafse onderdanigheid van zijn politieke en militaire ondergeschikten.

Fest toont aan hoe de zin tot zelfvernietiging als een 'perpetuum mobile' ingekapseld zat in het nazisysteem. Niet zozeer de overwinning op en onderwerping van andere volkeren dreef Hitler tot zijn dramatische beslissingen, dan wel zijn drang naar vernieling. In die optiek is zijn handelswijze tijdens de laatste maanden en dagen van het naziregime ook beter te begrijpen. Met één enkel woord, één enkele handeling had hij de onvermijdbare nederlaag en het lijden van zijn soldaten en zijn volk kunnen temperen. Dat hij dat niet deed omwille van zijn waandenkbeelden toont aan dat hij in feite niet bekommerd was om het lot van zijn medeburgers en zijn land. Zoals ook blijkt uit het boek Kanttekeningen bij Hitler van Sebastian Haffner, demonstreerde de Führer hierbij een diepe minachting voor zijn medemensen. Het ontmaskert Hitler als een verrader van zijn eigen volk ten bate van eigen glorie en roem, en moet als spiegel dienen voor al wie nog zou willen en kunnen geloven in de oprechte bedoelingen van deze dictator.

Fest beschrijft de laatste weken en dagen van Hitler op een doordringende wijze. Hij wijst op de uitzichtloosheid, de waanzin en het irrationele waarin hij en zijn trawanten zich de laatste dagen opstelden tegenover de realiteit. Deze houding wordt geïllustreerd door de triomferende melding van Goebbels aan Hitler op 13 april 1945 dat de Ameikaanse president Roosevelt overleden was en dat dit samen met de stand van de planeten als een gunstig voorteken kon beschouwd worden voor de ommekeer in de oorlogsstrijd. Dat Hitler zich in die dagen meer dan ooit vasthield aan irrationele zaken blijkt ook uit zijn geloof in de inzetbaarheid van onbestaande legercompagnies en militaire reserves. Goede voorbeelden hiervan waren zijn geloof in allerlei moderne en nieuwe vernietigingstoestellen die alleen op papier bestonden en zijn geloof in gewoon onbestaande militaire eenheden om de hoofdstad te beschermen.

Fest geeft een goede beschrijving van de gemoedsinstelling van een leider die zowel fysiek als mentaal de pedalen verloren had en op stafkaarten onbestaande legers inzette of tot aanvallen aanzette. Maar net als de onverantwoorde houding van Hitler moet hier de medeplichtige stilzwijgendheid van zijn adviseurs en generaals aangeduid worden. Uit het boek blijkt alvast dat quasi geen enkele militaire verantwoordelijke de moed had om het raaskallen van de Führer tegen te spreken. Gehoorzamen bleek belangrijker dan tegenspreken. Dit lijkt misschien onbelangrijk, maar in het besef van het enorme leed dat dit toebracht aan de Berlijnse en Duitse burgerbevolking, was dergelijke houding even misdadig. Hitler bleef in de hoofdstad die hij vanuit zijn darwinistische visie ten onder zag gaan ingevolge een gebrek aan moed en karakter. Hiermee wou hij aan zijn medeburgers en de toekomstige generaties aantonen dat de val van het Derde Rijk niet te wijten was aan hemzelf maar aan de zwakheid en lafheid van zijn militairen en landgenoten. Het recht van de sterkste toonde in die dagen in 1945 in zijn ogen aan dat het Duitse volk niet bekwaam en bijgevolg niet het recht had om te heersen, maar zich moest onderwerpen aan de Slavische volkeren. Daarbij was het totaal onbelangrijk of het als volk ten onder ging, omdat het toch onderworpen zou zijn aan anderen. Tijdens zijn laatste dagen verweet hij niet alleen zijn eigen burgers lafheid maar ook de Britten die in zijn ogen de historische kans hadden gemist om definitief af te rekenen met de Russen en hun communistisch gedachtegoed.

Het boek van Fest laat de lezer achter met een dubbel gevoel. Enerzijds beschrijft het de gemoedsinstelling van Hitler en de zijnen tijdens de laatste dagen van hun leven. Zo is de beschrijving van het geluk van Hitler bij de geboorte van vijf welpen bij zijn geliefde hond en het afmaken van die dieren net voor de inval van de Russen onthutsend tegenover het leed dat duizenden Duitsers moeten gekend hebben. Maar anderzijds roept het vragen op over de afzijdigheid, onverschilligheid en echte lafheid van al wie goed besefte dat de strijd om Berlijn gewoon uitzichtloos was, en blijkbaar verzuimde om zijn eigen geweten boven de 'plicht' te plaatsen. Dit boek versterkt het gevoel dat niet alleen Hitler, maar met hem tal van Duitsers tekort kwamen in hun menselijke plicht om anderen te helpen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Joachim Fest, Hitlers laatste dagen, De Bezige Bij, 2002

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be