Vaticanië

boek vrijdag 15 april 2011

Stijn Fens

Vaticaanstad is het kleinste onafhankelijke land ter wereld en toch heeft het via de stem van zijn staatshoofd (de paus) een enorme impact op meer dan één miljard gelovige mensen. Het ‘land’ vormt een enclave binnen Italië. Eeuwenlang stonden pausen aan het hoofd van de ‘Pauselijke Staten’, maar die hielden sinds 1870 op te bestaan. Pas in 1929 kreeg het Vaticaan een onafhankelijk statuut dankzij het Verdrag van Lateranen dat werd afgesloten tussen Pius XI en Mussolini. Daarin zag de Heilige Stoel af van haar aanspraken op de gebieden van de vroegere Pauselijke Staten, maar kreeg het in ruil wel totale zeggingschap over Vaticaanstad (ook Castel Gandolfo en andere kerken), waarvan de paus het officiële staatshoofd werd. Als tegenprestatie zorgde de Italiaanse dictator ervoor dat het rooms-katholicisme de officiële staatsgodsdienst werd, dat in alle klaslokalen kruisbeelden werden opgehangen, en dat het Italiaanse leger katholieke aalmoezeniers kreeg. De paus kon zijn bisschoppen benoemen, maar die moesten wel een loyaliteitsverklaring aan de staat afleggen en zich onthouden van politiek. Het verdrag leverde het Vaticaan ook een gigantische som geld op, namelijk 750 miljoen lire baar en één miljard lire in staatsobligaties. Dat bedrag had Mussolini er graag voor over, want door zijn overeenkomst met de paus verwierf de Duce nationaal en internationaal respect. Het fascistische regime kreeg op die manier een aanvaardbaar gelaat, niet alleen voor de Kerk maar ook voor andere staten met een grote populatie katholieken.

Over deze kleinste staat ter wereld, waar nauwelijks vijfhonderd mensen wonen, schreef de Nederlandse journalist en Vaticaankenner Stijn Fens een interessant boekje onder de titel Vaticanië. De geheimen van de paus. In een goede 200 bladzijden geeft hij een unieke inkijk in het doen en laten van de hoogste kerkleiders, over hun gewoontes en gebruiken, het functioneren van de ‘stadsdiensten’, en de impact van het Vaticaan op de rest van de wereld. Echte geheimen ‘onthult’ de auteur niet. Zo komen we wel te weten dat de huidige paus graag Fanta drinkt, naar de televisieserie ‘Commissaris Rex’ kijkt, rode muiltjes draagt en graag ‘Straccetti con rucola e parmigiano’ eet, maar veel dieper gaat het niet. Hooguit wijst hij op de impact van deze of gene kardinaal die blijkbaar ‘een rood muiltje’ voorheeft op anderen. Zo lijkt deze ministaat in alles op de regeringen van een groot land of de ouders binnen een groot gezin. De paus omringd zich met vertrouwelingen, zeg maar gerust jaknikkers, die maar één zaak voor ogen hebben, namelijk de vooruitgang van hun eigen carrière binnen het kleine machtsbastion van de paus. Wie knikt krijgt promotie, wie tegenstribbelt mag het vergeten. Juist dit gebrek aan kritiek en machtscontrole leidt ertoe dat we met betrekking tot het Vaticaan gerust kunnen spreken van de ‘laatste dictatuur op aarde’, naast Noord-Korea.

Als journalist van de KRO en RKK had Stijn Fens de kans om de paus en zijn gevolg van nabij gade te slaan. Die staat aan het hoofd van een wereldomvattende organisatie met meer dan 5.000 bisschoppen die hem absolute gehoorzaamheid verschuldigd zijn. Daarbij beschikt hij over een absolute macht zowel op wettelijk, uitvoerig als rechterlijk vlak. Of anders gezegd: niemand kan en mag hem tegenspreken, want de paus wordt beschouwd als de vertegenwoordiger van God op aarde. Hij heeft het laatste woord, en beroep tegen zijn uitspraken is volgens het canoniek recht niet mogelijk. Onder bepaalde omstandigheden kan de paus zelfs onfeilbare zaken verkondigen, ook al gaan die in tegen alle wetten van de natuur en de wetenschap. Zo verklaarde Pius XII in 1950 dat Maria in de hemel was opgenomen ‘met lichaam en ziel’.

Wie in dit toneel een rol van betekenis wil spelen moet op zijn minst kardinaal zijn. Vandaar de onderdanigheid van de meeste bisschoppen om van de paus de ‘rode’ symbolen te krijgen en kardinaal te worden, waardoor men ook het recht krijgt om mee te stemmen over de volgende paus. Of nog ambitieuzer, om kans te maken om ooit als paus verkozen te worden. Op die manier ontstond binnen de kerk een streng hiërarchisch systeem waarin de paus alle macht heeft en al zijn ondergeschikten onvoorwaardelijk gehoorzaam moeten zijn. Bisschoppen of theologen die het niet met hem eens zijn kunnen gestraft worden.

De verkiezing van een paus is bijzonder belangrijk. Het kan de kerk in zijn totaliteit in een heel andere richting stuwen zoals gebeurde onder paus Johannes XXIII die het tweede Vaticaans Concilie bijeenriep, wat leidde tot enkele opmerkelijke vernieuwingen. De laatste twee pausen hebben die vernieuwingen al grotendeels teruggedraaid. Hoe kon dat gebeuren? Heel eenvoudig omdat vooral vanaf Johannes Paulus II steeds meer kardinalen werden aangesteld die een ultraconservatieve koers voeren. Fens wijst daarnaast op het feit dat er aan de kandidatuur van Ratzinger als nieuwe paus al sinds Kerstmis 2004, dus al vijf maanden voor de dood van Wojtyła, hard gelobbyd werd. Sommigen dachten dat meer ‘progressieve’ kardinalen zoals Carlo Maria Martini of Godfried Danneels meer kans zouden maken, maar echte Vaticaanwatchers waren niet verrast met het bijzonder snelle conclaaf waarin de Duitser Ratzinger het met grote voorsprong haalde. Hij zou finaal honderd stemmen gehaald hebben tegen nauwelijks vijftien voor de meer ‘progressieve’ kandidaten. Nu is Benedictus XVI op zijn beurt bezig om de ultraconservatieven een nog grotere stem te geven, denk aan de benoeming van Léonard als aartsbisschop van België, een tussenstap naar het kardinaalschap. Hier ligt alvast een belangrijke reden waarom Léonard zo pausgetrouw is.

Leerzaam is de beschrijving van het functioneren van de stad zelf. Zo beschrijft Fens dat Vaticaanstad beschikt over een kleinseminarie waar 24 mannelijke leerlingen hun scholing combineren met het misdienaarschap. Er is ook een interessante apotheek (waar de prijzen merkelijk lager liggen dan in die van Rome) die vooral Hamolid verkoopt, een middel tegen aambeien. Viagra en anticonceptiva zijn dan weer niet te koop. Belangrijker is dat Vaticaanstad een eigen strafwet en eigen rechtbanken heeft. Jaarlijks worden er zo’n achthonderd strafbare feiten gepleegd waarvan negentig procent niet wordt opgelost. Daarmee is het Vaticaan, volgens Fens, ‘met afstand het meest criminele land ter wereld’. Burger zijn van Vaticaanstad heeft één groot voordeel. ‘Dit burgerschap gaat gepaard met een Vaticaans paspoort dat dezelfde status heeft als een diplomatiek paspoort.’ De reden hiervoor wordt door de auteur niet vermeld, maar het gaf de Amerikaanse aartsbisschop Marcinkus, die betrokken was bij een financieel schandaal, de kans om in 1989 te ontsnappen aan het Italiaanse gerecht. Sterker nog, de toenmalige paus heeft er toen voor gezorgd dat de brave man verder aan de slag kon in het Amerikaanse bisdom van Phoenix.

Fens eindigt zijn boek met de communicatieproblemen (en dat is een eufemisme) die het Vaticaan de afgelopen jaren heeft gehad in enkele gevoelige dossiers en waarin pater Frederico Lombardi als woordvoerder centraal stond. Zo reageerde het Vaticaan aanvankelijk niet op de opheffing van de excommunicatie van bisschop Richard Williamson die enkele dagen voordien de Holocaust had geminimaliseerd en het bestaan van de gaskamers ontkende. Enkele maanden later ontkende diezelfde Lombardi dat de huidige paus ooit lid was geweest van de Hitlerjugend alhoewel Ratzinger dat zelf geschreven had in zijn autobiografie. Soms worden zaken gecommuniceerd zoals de veroordeling van homoseksualiteit hoewel nogal wat priesters in het Vaticaan zelf homofiel zijn. Fens verwijst naar een studie van de Amerikaanse psychiater Richard Sipe dat slechts de helft van de Amerikaanse priesters zich zou houden aan het celibaat (de resultaten van zijn onderzoek staan op het internet). Erger was evenwel de toespraak van kardinaalstaatssecretaris Angelo Sodano op 4 april 2010 die met geen woord repte over de slachtoffers van seksueel misbruik binnen de kerk, maar letterlijk het volgende zei: ‘Met u (de paus) is ook het volk van God, dat zich niet laat imponeren door het geklets van het moment of door beproevingen waardoor de gemeenschap van gelovigen soms getroffen kan worden’.

Die laatste uitspraak toont goed de wereldvreemdheid en vermeende superioriteit van de katholieke kerkleiders. Ondanks een vloed van rapporten over de gruwelijke misdaden die systematisch binnen kerkelijke kringen werden gepleegd, slaagt het Vaticaan en de paus er niet in om deze praktijken adequaat een halt toe te roepen. Dat kan alleen als de zelfverklaarde vertegenwoordiger van God op aarde een pauselijke richtlijn uitvaardigt om alle gevallen van seksueel misbruik te melden aan de gewone gerechtelijke instanties, en alle gevallen die bekend zijn bij de Congregatie van de Geloofsleer over te maken aan het gerecht. Het wordt hoog tijd dat de katholieke kerk en de paus beseffen dat ze niet langer boven de wet staan. Voor de auteur is de conclusie dan ook hard maar duidelijk: ‘de almacht van paus en bisschoppen moet op de helling’.


Recensie door Dirk Verhofstadt


Stijn Fens, Vaticanië. De geheimen van de paus, Athenaeum, 2010

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be