Ons feilbare denken

boek

Daniel Kahneman

Het zijn eeuwenoude discussies: hoe rationeel handelt de mens en doet hij dat al dan niet uit vrije wil? De voorbije decennia zijn ontnuchterend geweest: (neurologisch) onderzoek laat zien dat absolute vrije wil niet bestaat. En wat het rationele handelen betreft. Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman laat met zijn uitgebreid en uiterst gevarieerd onderzoek zien dat de mens vaak minder rationeel handelt dan hij zelf denkt.

De basis van Kahnemans theorie is dat de mens over twee systemen beschikt. Systeem I genereert onze gevoelens en indrukken automatisch en deze kunnen pas gecorrigeerd worden na een bewuste inspanning van het rationele systeem II. Het eerste werkt bijzonder snel, efficiënt, creëert samenhangende en geloofwaardige theorieën. Het leidt oorzaken af, maar verzint ze ook met even groot gemak, overdrijft emotionele consistentie, houdt enkel rekening met de informatie die onmiddellijk voor handen is, vervangt lastige door simpele vragen, reageert sterker op verlies dan op winst, geeft teveel gewicht aan kleine kansen,… Systeem I is in zo goed als alles het omgekeerde van systeem II dat rationeel is. Nadeel van dit laatste systeem is dat het tijd en cognitieve inspanning vergt. Het belemmert dus de vlotte werking van ons redeneren en dagelijks handelen. Bovendien zou Systeem II steeds weer moeten corrigeren wat gevoelsmatig correct aanvoelt (volgens Systeem I), maar rationeel gezien kant noch wal raakt. Dit alles maakt ook dat systeem II vooral lui is. Het zal zelf niet (zonder actieve bewuste tussenkomst) in actie schieten. Doet het dit wel, dan zal dit in de tijd beperkt zijn. Systeem I staat altijd klaar om weer over te nemen.

Wie het werk van Kahneman leest zal versteld staan van de grondigheid waarmee hij zijn ideeën presenteert. Tientallen voorbeelden worden aangevoerd als bewijs. Ze zijn echter voldoende genuanceerd zodat ze nooit overbodig aanvoelen. Deze zijn onder te verdelen in vier grote categorieën. De eerste categorie is deze van ‘heuristieken en biases’. Zo worden we allen geconfronteerd met de ‘wet van de kleine getallen’. Heel vaak krijgen we in berichtgeving te maken met opvallend hoge of lage percentages. Hierbij wordt echter niet de grootte van de steekproef vermeld. Kleine steekproeven zijn echter ideaal om extreem hoge of lage percentages, afhankelijk van het onderwerp, te genereren. Toch maken zulke cijfers een enorme indruk op ons, zonder dat we ons de vraag stellen of deze (niet significante)cijfers niet het gevolg zijn van een statisch gezien te kleine steekproef.

Ook worden onze dagdagelijkse beslissingen in grote mate beďnvloed door het gemak waarmee we ons bepaalde feiten voor de geest halen en vooral welke emotionaliteit hiermee verbonden is. Denken we maar aan de vliegtuig – of treinangst wanneer zeldzame ongelukken met rampzalige gevolgen de media beheersen. Een veel dodelijkere statistiek van doden in het wegverkeer maken duidelijk veel minder indruk. Ook de beschikbaarheidscascade is heel herkenbaar: de media bericht over een relatief onbetekenende gebeurtenis die toch een bepaalde paniekreactie bij de bevolking teweeg brengt. Die reactie op zich wordt vervolgens een nieuwsitem op zich. Wanneer de overheid dan tot kalmte oproept, wordt ze vervolgens verweten een doofpotoperatie te leiden.

Een bekend voorbeeld is het ‘halo – effect’. Op basis van een bepaald kenmerk gaan we automatisch andere kenmerken genereren: iemand die we fysiek aantrekkelijk vinden zullen we ook als sympathiek en intelligent ervaren. Het toont ook hoezeer wij of beter ons systeem I werkt met stereotypen: beweringen over een groep die als feiten over de individuele groepsleden worden geaccepteerd. Stereotypen zijn ook de oorzaak van het feit dat we zeer snel anderen beschuldigen of vrijpleiten. Sommige mensen hebben het bij voorbaat gedaan, anderen zouden nooit in staat zijn iets verkeerd te doen. Helaas haalt de stereotypering het hier vaak van de waarheid.

Een laatste interessant voorbeeld is de ‘regressie naar het gemiddelde’. Elk kenmerk binnen een populatie kent een gemiddelde: van objectief meetbare kenmerken (lichaamslengte) tot subjectief meetbare (prestaties). Toeval en geluk spelen hierbij een belangrijke rol, maar alweer is ons systeem I niet echt happig om dit te aanvaarden. Geluk en toevalsfactoren doen ons soms onder of boven het gemiddelde presteren. De prestatie nadien, wanneer het toeval ons wat minder/meer gunstig gezind is of als we wat minder/meer geluk hebben, zal meer richting het gemiddelde evolueren. Een overtuigend seizoen van een voetballer overtuigt ons van zijn uitzonderlijke kwaliteiten. (Dit geldt evenzeer voor schoolprestaties, jobprestaties, lichaamslengte ouders – kinderen,…). Wanneer het een periode nadien wat minder gaat, zoeken we naar verklarende factoren om de terugval te verklaren. Helaas, er is gewoon sprake van een regressie naar het gemiddelde. Toeval en geluk spelen een aanzienlijke rol. Uitzonderlijk goede of slechte prestaties worden gevolgd door prestaties richting het gemiddelde.

Het tweede deel belicht het overmatig zelfvertrouwen dat ons kenmerkt. Kahneman heeft hiervoor heel wat onderzoek gedaan bij beleggers. Ronduit ontnuchterend is dat zogeheten specialisten een slecht rapport voorleggen wanneer het aankomt op kopen en verkopen van aandelen. At random beslissingen of helemaal niets doen is in het merendeel van de gevallen financieel gunstiger dan afgaan op het oordeel van een expert. Misschien het meest frappante was dat de beleggers en hun oversten weigerden de resultaten te aanvaarden of deze aanvaardden om nadien gewoon volgens het vertrouwde patroon verder te doen. Bovendien heerst er een afkeer – en zeker ook buiten de financiële wereld – voor formules en algoritmes om zaken objectief vast te stellen of voorspellingen te maken op lange termijn op basis van waarschijnlijkheden. Dit alles voelt veel te kunstmatig aan. Liever vertrouwt men op het buikgevoel en het kortetermijndenken.

Het derde deel gaat over de dagdagelijkse keuzes die wij maken. Daaruit blijkt dat we heel gesteld zijn op bezittingen of voordelen die we reeds in ons bezit hebben. We zijn hierbij heel gevoelig voor verlies. Wanneer we nog geen voordelen in ons bezit hebben (keuze tussen meer verlof of loonsverhoging) is het voor ons vaak gelijk welke voordelen we krijgen. Eenmaal een van de twee verworven, zullen we deze duidelijk prefereren boven het alternatief dat ons voor de keuze ook aantrekkelijk leek. Als we voor loonsverhoging gekozen hebben, zullen we niet snel geneigd zijn dit voor meer verlof in te ruilen. Dit in combinatie met waarschijnlijkheden levert een interessant kwadrant op. Wanneer er een hoge waarschijnlijkheid voor winst of een lage waarschijnlijkheid tot verlies is (verzekeringen afsluiten) zijn we niet geneigd grote risico’s te nemen. Wanneer er echter een hoge waarschijnlijkheid tot verlies is of een lage waarschijnlijkheid tot winst (loterij), dan gaan we het risico vast en zeker opzoeken.

Tot slot worden ‘twee zelven’ omschreven: het ervarende en het terugblikkende zelf. Dit heeft zijn nut bewezen binnen bijvoorbeeld onderzoek naar pijn. Het ervarende zelf vraagt zich af of we hier en nu pijn ervaren. Het terugblikkende zelf kijkt terug op de ganse ervaring. Zo blijkt dat het piekmoment qua pijn en de laatste momenten van een behandeling doorslaggevend zijn. Het terugblikkende zelf haalt het dus. Een behandeling die lang duurt met redelijke hoge pijn die op het einde geleidelijk afneemt, zal als minder pijnlijker gerapporteerd worden dan een behandeling die slechts een kwart van de tijd duurt, maar een enorme pijnpiek veroorzaakt, een piek die tot de allerlaatste seconde van de behandeling duurt. Dit is echter ook van toepassing op hoe mensen vakanties, een job of hun leven beoordelen. Het terugblikkende zelf zal altijd andere standaarden gebruiken dan het ervarende zelf. Zo zien we een discrepantie tussen hoe we dingen ervaren en hoe we deze later, wanneer we terugblikken, evalueren.

Kahneman heeft met ‘ons feilbare denken’ een echt meesterwerk geschreven over het alledaagse denken en handelen van de mens. Lees je vaak op de achterflap “dit boek moet iedereen lezen” dan is dit bij dit werk niet minder dan de waarheid. Of het nu gaat over keuzes maken, gebeurtenissen beoordelen, inschattingen maken, medemensen beoordelen,…het overvloedig aanwezig zijnde onderzoek laat zien dat de mens zelden rationeel handelt en al helemaal ongevoelig is voor de nuchterheid der statistiek. De sterkte van dit boek is dat het in zeer toegankelijke taal geschreven is en alles gefundeerd wordt met wetenschappelijk onderzoek. Het laat zien hoe we irrationeel handelen en ons dagelijks laten beetnemen en de verkeerde conclusies trekken. Helaas is dit boek dus ook ideaal voor wie geen goede bedoelingen heeft en anderen hun irrationele systeem I wil misbruiken ter eigen profijt. In die zin moeten we misschien hopen dat niet iedereen dit boek leest.


Recensie door Kristof Van Alboom

Oorspronkelijke titel: ‘Thinking. Fast and slow’.

Daniel Kahneman, Ons feilbare denken, Uitgeverij Business Contact, 2011

Links
mailto:kristofvanalboom@hotmail.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be