Liquid Fear

boek vrijdag 19 januari 2007

Zygmunt Bauman

Het leven in de westerse samenleving aan het begin van de 21ste eeuw gaat gebukt onder een huizenhoge paradox. Enerzijds leeft een grote meerderheid van haar inwoners in een toestand van ongekende financiŽle en materiŽle welvaart. Anderzijds is het onmiskenbaar dat een even groot deel van de westerse bevolking dagelijks wordt overmand door gevoelens van onzekerheid en angst. Opmerkelijk is het bovendien om vast te stellen dat net degenen die het financieel goed doen in onze maatschappij een grote neiging vertonen om zich onveilig te voelen. Dit valt op te meten aan de hand van het aantal veiligheidssystemen en alarminstallaties die door deze groep mensen worden aangeschaft. Steeds meer sluiten ze zich op in afgesloten leefgemeenschappen, de veelbesproken gated communities.

De Poolse socioloog Zygmunt Bauman laat in zijn boek Liquid Fear zijn licht schijnen op deze paradox. Volgens hem valt ze te verklaren aan de hand van twee gerelateerde fenomenen: de scheiding tussen politiek en macht ten gevolge van globalisering en een vergaande individualisering van de samenleving. Beide processen zorgen voor een sterke toename van angst in de hedendaagse westerse samenleving. Samen met een analyse van beide problemen suggereert hij ook een weg naar beterschap. Het is volgens Bauman dan ook de plicht van iedere aanhanger van de kritische theorie om niet alleen kritisch te reflecteren over politieke en maatschappelijke aangelegenheden, maar ook om actief bezig te zijn met het conceptualiseren van oplossingen. In deze recensie van het boek Liquid Fear zal ik focussen op beide fenomenen en hun mogelijke oplossingen.

Op voorhand wil ik even stilstaan bij de stijl van denken en schrijven van Zygmunt Bauman. De laatste jaren ontwikkelde hij zich als een veelzijdig analist van de westerse samenleving en haar problemen. Aanvankelijk beschreef hij deze samenleving als postmodern. Sinds het einde van de jaren negentig van de vorige eeuw hanteert hij echter het concept van de moderne vloeibare samenleving. Een samenlevingsconcept dat verder onderzoek verdient. Er zijn weinig themaís die konden ontsnappen aan het oog van deze socioloog die gaandeweg steeds meer evolueerde naar een empirisch filosoof. De omvangrijkheid van de themaís die hij probeert in ogenschouw te nemen hebben echter een keerzijde. Zijn boeken geven vaak een slordige en essayistische indruk. Zijn betogen springen vaak over van het ene probleem naar het andere terwijl de relatie tussen hen soms zoek lijkt.

Voor lezers van ťťn boek van Bauman staat het vaak dan ook snel vast dat de man niet beschikt over een coherent denkkader, dat hij er niet in slaagt om structuur en helderheid in te voeren in zijn betogen. Liquid Fear is qua structuur en stijl geen uitzondering hierop. Toch verzet ik mij hevig tegen het idee dat een boek van Bauman weinig tot geen bruikbare inzichten oplevert. Ten eerste is er de clichťmatige, maar daarom niet incorrecte, opmerking dat het de taak is van ieder denker om zoveel mogelijk boeken van een auteur te lezen. Wie de totaliteit van de werken van Bauman grondig analyseert zal wel degelijk de originaliteit en volledigheid van zijn maatschappijanalyse erkennen. Ten tweede zet de kenmerkende schrijfstijl van de socioloog/filosoof aan tot denken en kritische reflectie door de lezer. Zijn conclusies en inzichten die tot stand komen in de geest van de ontvanger van een boodschap immers niet veel krachtiger dan diegenen die paternalistisch worden ingelepeld door een alwetende verteller?

De veiligheidsillusie van het modernisme

De moderne tijd begon met een belofte. De profeten van het modernisme voorspelden voor de mens een toekomst die vrij zou zijn van de grillen van de natuur en haar vernietigende rampen. Kortom, ze spiegelden de mensheid een toekomst voor die vrij zou zijn van angst en onzekerheid. Aan het begin van de 21ste eeuw klinkt deze belofte echter lichtelijk lachwekkend. Niet alleen zijn we er niet in geslaagd om de natuur en haar grillen volledig te beheersen, erger nog, door menselijk toedoen staan we nu nog meer dan vroeger blootgesteld aan wereldbedreigende catastrofes. De Britse natuurwetenschapper Martin Rees is er van overtuigd dat de mensheid begonnen is aan de laatste honderd jaar van zijn bestaan . Volgens Bauman zijn er twee soorten potentiŽle catastrofen die de mens bedreigen. Enerzijds zijn er vernietigende technologische systemen die met ťťn druk op de knop dreigen om de hele planeet te vernietigen, anderzijds hebben twee processen er voor gezorgd dat de planeet ook sociologisch onleefbaar dreigt te worden. Twee processen creŽren een dermate groot gevoel van angst en onzekerheid dat het voorbestaan van menselijk samenleven aan een zijden draadje hangt. Het zijn vooral deze processen en de resulterende sociologische onleefbaarheid van de hedendaagse westerse samenleving die het onderwerp vormen van het boek. Ze zijn, zoals reeds gezegd, de oorzaken voor het bestaan van angstgevoelens in onze samenleving. De fysieke bedreiging van het voortbestaan van de globe wordt door Bauman niet behandeld.

Globale problemen en lokale oplossingen

Een belangrijke bron van angst is een gevoel van onvermogen. Wanneer mensen de indruk hebben dat ze niet over middelen beschikken om vaak voorkomende problemen op te lossen voelen ze zich onbekwaam. Wanneer deze indrukken van onbekwaamheid zich opstapelen ontstaat er een gevoel van algemene onzekerheid dat resulteert in een permanente angst. Als mensen geen controle kunnen uitoefen op problemen waarmee ze dagelijks geconfronteerd worden, ziet de toekomt er uit als een wandeltocht doorheen de dichte mist. Gevaren kunnen opduiken zonder dat we tijd hebben om ze waar te nemen. Wandelaars in de mist voelen zich voortdurend bang. Dit is volgens Milan Kundera niet alleen logisch maar ook levensnoodzakelijk. Ieder moment dat de aandacht voor potentiŽle gevaren verzwakt, kan impliceren dat het noodlot onvermijdelijk toeslaat.

Volgens Zygmunt Bauman is dit mechanisme overvloedig aanwezig in de moderne vloeibare samenleving. Van werkgelegenheid over milieubestrijding tot criminaliteit, steeds is er sprake van problemen waar mensen geen oplossing voor kunnen vinden. Gevoelens van onbekwaamheid cumuleren daarbij in een algemeen gevoel van angst over het heden en de nabije toekomst. Dit is volgens hem het gevolg van het proces van negatieve globalisering. Hieronder verstaat hij het fenomeen dat macht steeds globaler wordt, terwijl politiek geworteld blijft in lokale politieke entiteiten. Bijgevolg kan men spreken van een loskoppeling van macht en politiek. Terwijl laatstgenoemde het prerogatief blijft van territoriaal gebonden natiestaten, verplaatst macht zich steeds meer naar een transnationaal en globaal niveau. Het gevolg is dat problemen globaal worden geproduceerd maar lokaal moeten worden aangepakt. Een uitstekend voorbeeld hiervan is werkloosheid. Economen zijn het er over eens dat het tekort aan arbeidsplaatsen in de westerse samenlevingen het gevolg is van macro-economische processen zoals automatisering, outsourcing en het moderniseringproces in ontwikkelingslanden. Het zijn echter nog steeds in grote mate nationale regeringen die met allerhande maatregelen proberen om de nationale werkgelegenheid te stimuleren. Logischerwijze zijn de maatregelen die worden ingevoerd niet efficiŽnt. Ze lossen het probleem van de werkloosheid niet op. Deze incompetentie is volgens Bauman een belangrijke bron voor het ontstaan van angst. De burgers kijken toe en kunnen niet anders dan besluiten dat er niets kan gedaan worden. Het enige dat hun rest is angst.

De oplossing voor deze discrepantie tussen macht en politiek is het stimuleren van een proces van positieve globalisering. Hieronder verstaat Bauman het creŽren van transnationale politieke instellingen en beslissingsfora die de globale machten en processen weer adequaat kunnen beheersen. Deze globale politieke instellingen moeten tot stand komen door middel van globale politieke debatten. Deze analyse vertoont opvallend veel overeenkomsten met het concept van de postnationale politieke constellatie verdedigd door de Duitse filosoof JŁrgen Habermas . Bauman legt echter ook expliciet het verband tussen deze politieke constellatie en haar rol in het bestrijden van de heersende angstgevoelens onder de burgers van het vrije westen. Het bestaan van efficiŽnte globale politieke instellingen zal het beginpunt vormen van een positieve spiraal die wegleidt van angst. Burgers zullen immers snel in de smiezen krijgen dat problemen wel degelijk kunnen worden opgelost en dat de toekomst er toch niet zo onheilspellend uitziet.

Doorgedreven individualisering

Een democratische samenleving is gebaseerd op de aanwezigheid van een fikse dosis vertrouwen tussen de burgers. Zonder vertrouwen in de goedheid van de medeburger is een samenleving Łberhaupt ondenkbaar. Waarom zou iemand zich bijvoorbeeld aan de wet moeten houden wanneer hij er pertinent zeker van is dat iedereen de wet zal overtreden wanneer de kans zich aanbiedt? Het verval in onderling vertrouwen is desondanks ťťn van de meest opvallende evoluties in de moderne vloeibare samenleving beschreven door Zygmunt Bauman. Dit verval heeft volgens hem geheel en al te maken met de afbraak van de sociale welvaartstraat onder invloed van de neoliberale marktideologie.

Onder aanvoering van de Britse politica Margareth Tatcher hekelden critici van de welvaartstaat sinds het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw systematisch de nadelige effecten van sociale voorzieningen op de werkethiek van de westerse bevolking. Sociale voorzieningen zorgden er volgens hen voor dat mensen niet meer gestimuleerd werden om hard te werken. Bovendien zorgden ze er voor dat de individuele vrijheid van burgers werd geschonden. Sinds enkele jaren maakt dit neoliberale denkbeeld een sterke opgang in het westerse denken over de relatie tussen individu en maatschappij. Dit heeft niet alleen tot gevolg dat sociale voorzieningen in de meeste westerse landen systematisch worden teruggeschroefd, het heeft er ook voor gezorgd dat er in de geesten van de inwoners een conceptuele omslag heeft plaatsgevonden: individuen moeten zorgen voor zichzelf. Ze moeten niet rekenen op de staat of andere sociale organisaties om hulp te ontvangen. Het neoliberalisme moet volgens Bauman daarom vooral begrepen worden als een revolutie in het denkpatroon over de relatie tussen individu en samenleving en niet louter als een proces van privatisering of als het terugschroeven van de omvang van de instellingen van de sociale welvaartstaat. Het belangrijkste gevolg van de nieuwe nadruk op individualiteit is het einde van vertrouwen in medeburgers.

Hoe valt dit te verklaren? De invloed van de neoliberale nadruk op individuele vrijheid is tweeledig. Ten eerste vereist het individualisme van mensen dat ze altijd handelen uit eigenbelang. Ze moeten zich maximaal inspannen om zoveel mogelijk voordeel te bekomen voor zichzelf. Ten tweede creŽert het een beeld van andere mensen als zijnde onbetrouwbaar. Immers, wanneer iemand er van overtuigd is dat hij zelf voortdurend moet handelen uit eigenbelang waarom zou men er dan van uitgaan dat andere mensen dat niet doen? En inderdaad, binnen de moderne vloeibare samenleving hebben de meeste burgers het beeld geÔnternaliseerd dat medeburgers egoÔsten zijn die zullen toeslaan op momenten dat we het niet verwachten. De vraag of mensen inderdaad zelfzuchtige wezens zijn is daarbij grotendeels irrelevant. Volgens Bauman is het beeld van de mens belangrijker dan de beantwoording van de ontologische vraag omtrent inherente goedheid of slechtheid van de mens die westerse filosofen beroerd sinds het schrijven Thomas Hobbes. Kort samengevat: individualisme impliceert een mensbeeld dat weinig tot geen ruimte laat voor onderling vertrouwen. Het enige alternatief voor vertrouwen is angst. Het resultaat op lange termijn is de totale ineenstorting van het sociale weefsel en het maatschappelijk leven.

Volgens Bauman moet er dus snel begonnen worden aan het opbouwen van onderling vertrouwen tussen de burgers. Het gebrek er aan is een onpeilbare bron voor angstgevoelens en een aantasting van de samenleving tout court. De oplossing is geen terugkeer naar de sociale welvaartstaat van weleer maar het zoeken naar een juiste balans tussen individuele vrijheid en collectieve zekerheid. Inwoners van de westerse samenleving moeten terug een gevoel van verbondenheid krijgen via het bestaan van collectieve verbanden die hun lotgevallen met elkaar verbindt. Hierbij moet echter vermeden worden dat deze collectieve verbanden opnieuw zo veelomvattend worden dat ze individuele vrijheid totaal onmogelijk maken.

Begrijpen van de oorsprong van angst is noodzakelijk

Meerdere schrijvers hebben zich de laatste jaren beziggehouden met het fenomeen van angst in de westerse samenleving . Dat is een goede zaak. Het angstgevoel in de westerse samenleving is complex maar niet onbehandelbaar. Defaitisme is niet alleen onwenselijk maar ook onaanvaardbaar. Het niveau van objectieve veiligheid is zelden zo groot geweest als aan het begin van de 21ste eeuw in de westerse samenleving. Nooit eerder in de geschiedenis van de mensheid hadden mensen meer reden om zich veilig te voelen dan de inwoners van de westerse samenleving anno 2006. De angstgevoelens die desondanks welig tieren zijn bijgevolg sterk onderhevig aan remediŽring. Om aan deze taak te beginnen moeten we echter begrijpen waar de angstgevoelens vandaan komen. We moeten een beter inzicht krijgen in processen op macro niveau die een grote invloed uitoefenen op de perceptie van het alledaagse leven door bewoners van de hedendaagse samenleving. Het boek Liquid Fear is een belangrijke stap in de goede richting.


Recensie door Christophe Andrades



De recensent is docent politieke filosofie en politieke geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht



Voetnoten:



(1) Rees, M. (2003). Our Final Century? Londen: Heinemann.



(2) Habermas, J. (2001). The Postnational Constellation. Political Essays. Cambridge: Polity Press.



(3) Bodelier, R. (2005). Tegen de Angst. Optimisme als Opdracht voor de 21ste Eeuw. Leuven: Immerc. en Furedi, F. (2005). Politics of Fear. Beyond Left and Right. London: Continuum.


Zygmunt Bauman, Liquid Fear, Cambridge Polity Press, 2006

Links
mailto:C.Andrades@PHILOSOPHY.unimaas.nl
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be