Liberalism, The Life of an Idea

boek

Edmund Facwett

Wat zijn politieke ideeŽn? Het is een legitieme vraag in een tijd waarin de roep om ideeŽn groot is, maar we niet altijd weten wat we er mee bedoelen. Misschien is het gemakkelijker om vast te stellen wat we er niet mee bedoelen. IdeeŽn zijn geen abstracties, alleen geschikt voor tekstboeken. Noch zijn het de allesomvattende ideologieŽn die de eerste helft van de twintigste eeuw kenmerkten en de grote maatschappelijke bewegingen uit die periode voortstuwden. Het zijn evenmin de honderden voorstellen uit partijprogramma's of de resoluties die jaarlijks op congressen worden besproken. IdeeŽn in de moderne tijd bevinden zich op het grensgebied tussen verbeelding en werkelijkheid, maar worden door beiden in gelijke mate gekarakteriseerd. Ze zijn niet technisch, maar ook niet abstract. Abstracties zijn immers begrippen die ďlos staan van de dagelijkse werkelijkheidĒ (volgens de dikke Van Dale). IdeeŽn verhouden net zich net zozeer tot feitelijke, praktische gebeurtenissen als tot symboliek, taal en emoties. Bovenal zijn het niet in steen gehouwen concepten.

Deze uitgangspunten vormen de rode draad in Edmund Fawcett's vlot geschreven en prikkelende Liberalism, The Life of an Idea. Fawcett, jarenlang journalist voor The Economist, beschouwt het liberalisme als een 'vloeibaar' politiek idee. Het liberalisme begon vooral als een sentiment,waarbij sentiment duidt op een sterk maar niet gemakkelijk in woorden te vatten gevoel. Wie eind achttiende eeuw, begin negentiende eeuw stelde het liberalisme aan te hangen, zou vreemd zijn worden aangekeken. Maar de term ďliberal mindedĒ werd wel al veelvuldig gebruikt. Rond 1830 waren er niet alleen liberale dťnkbeelden, maar ook mensen die zich liberaal noemden. De roman De Kartuize van Parma (1839) van de Franse schrijver Stendhal bevat een moment waarop de paranoÔde Italiaanse tiran Ernest IV, ťťn van de hoofdpersonages uit het boek, alleen in zijn kasteel is en bij het minste geringste gekraak van het parket ďnaar zijn pistolen grijpt, bang voor een liberaal onder zijn bedĒ.

Ondanks de 'onduidelijke' start van het liberalisme, noemt Fawcett vier ideeŽn die de stroming vanaf grofweg 1830 begonnen te karakteriseren: de acceptatie van de onvermijdelijkheid van conflict, verzet tegen macht, vooruitgang, en respect voor en vertrouwen in de mens. Vrijheid zit er niet bij. ďFor all its crowning appeal liberty is the wrong place to begin.Ē Opkomen voor vrijheid onderscheidt liberalen niet van hun politieke tegenhangers, stelt Fawcett terecht. Iedereen zegt er voor op te komen. Socialisten koppelen het aan gelijkheid. Conservatieven kunnen het niet los zien van deugdzaamheid en het goede leven. Bovendien verschillen de opvattingen erover per land.

Maar ondanks dat die vier pijlers constanten zijn te noemen in de geschiedenis van het liberalisme, benadrukt Fawcett dat ze niet altijd hetzelfde werden geÔnterpreteerd. De onvermijdelijkheid van conflict werd door liberalen halverwege de twintigste eeuw nauwelijks geassocieerd met oorlog, maar dat deed de (laat) negentiende eeuwse liberaal nog wel. Vooruitgang had begin negentiende eeuw een revolutionaire connotatie, maar enkele decennia later was het een (liberale) gemeenplaats. En wie John Stuart Mill's ideeŽn over de rol van de staat in de economie bestudeert in diens Principles of Political Economy, moet concluderen dat deze sterk verschillen van het liberalisme van vandaag. IdeeŽn zijn gehuwd met de tijdsgeest, zo lijkt het.

Misschien dat het gebruik van het woord individu de levendige ontwikkeling van liberale ideeŽn het sterkst illustreert. Het is tegenwoordig niet meer weg te denken uit het liberalisme, maar lange tijd werd het niet als een politieke term beschouwd. Fawcett heeft er goed aan gedaan het begrip onder de loep te leggen. Individualisme en het individu zijn relatief moderne begrippen. In de Franse politiek deden ze bijvoorbeeld pas hun intrede rond 1825, en toen hadden ze een puur negatieve connotatie. Eind negentiende eeuw was alles anders. Waar men vroeger sprak van ďde belangen van iemandĒ, sprak men nu van de ''belangen van het individu''. De term duidde niet meer op een persoon alleen, maar op een persoon als onafhankelijke en autonome politieke actor.

Ook de periode 1880-1945 illustreert de transformaties die liberale ideeŽn hebben doorgemaakt. Liberalisme werd in die decennia volwassen en verloor een deel van haar onschuld en romantische jeugdigheid. Liberalen deden mee aan verkiezingen, gingen regeren en moesten compromissen sluiten. Dat had op de lange termijn gevolgen voor hun denkbeelden. Wat te denken van de democratie? Omarmen of sceptisch zijn? En wat betekende de opkomst van het moderne machtskapitalisme? Moesten daar vraagtekens bij gezet worden? Of voldeden de oude vrijheidsidealen nog?

Uit de noodzaak om antwoorden te vinden op die vragen ontstonden nieuwe ideeŽn die afweken van de klassiek liberale traditie. ďNieuwe liberalenĒ roerden zich. Ze hadden in elk Europees land een ander stokpaardje. In het Verenigd Koninkrijk (1836-1882) pleitten ze onder leiding van de filosoof T.H. Green voor ďpositive freedomĒ. In Duitsland ontstond het sozial-liberalismus, waar de Duitse politicus Friedrich Naumann (1860-1919) een voorstander van was. In de Verenigde Staten groeide een vergelijkbare beweging rond New Democracy, met Walter Weyl (1873-1919) als ťťn van de aanvoerders. In Frankrijk werd er ingezet op solidaritť. In de politieke economie kregen de ideeŽn van de nieuwe liberalen de overhand, simpelweg omdat het oude laissez-faire denken niets te zeggen had over groeiende staatsuitgaven en dominanter wordende markten.

Na de interbellum-periode ondergingen liberale ideeŽn opnieuw een transformatie. Ze werden negatiever geformuleerd. Uit Popper's De open samenleving en haar vijanden spreekt bijvoorbeeld vooral bescheidenheid en voorkomendheid, uitgangspunten die pasten bij de sfeer in naoorlogs Europa. Toch plaveide die sfeer de weg voor het succesverhaal dat het liberalisme na de oorlog zou worden, met de val van de muur in '89 als voorlopig hoogtepunt.

En nu? Wat is de toekomst van het liberalisme in een post-totalitaire, post-ideologische tijd? Fawcett is hoopvol ťn sceptisch. Hij stelt terecht dat de geschiedenis van het liberalisme ons iets leert over haar ideeŽn, namelijk dat deze zelftransformerend zijn en zichzelf opnieuw uitvinden als de tijdsgeest daar om vraagt. Dat is een hoopvolle gedachte. Maar tegelijkertijd is Fawcett sceptisch. Hij suggereert dat liberalen vaker in tevredenheid of arrogantie vervallen, en denken dat ďhistory is somehow cheering liberalism onĒ. Er is niets vanzelfsprekends aan liberalisme. Als iets dat bewijst dan is het haar eigen geschiedenis wel. Fawcett weet dat achter de Life of an Idea altijd de Death of an Idea schuilt. Dat besef is van wezenlijk belang.




Recensie door DaniŽl Boomsma

De recensent is jurist en publicist. Hij werkt voor de Tweede Kamerfractie van D66 en is kernlid van Liberales.

Deze recensie verscheen eerder in Idee, het wetenschappelijk blad van de Mr. Hans van Mierlo Stichting (D66).

Edmund Facwett, Liberalism, The Life of an Idea, Princeton University Press, 2014

Links
mailto:info@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be