Het recept van Calypso

boek vrijdag 14 januari 2005

Maja Pellikaan-Engel

Wie leest, selecteert. Het proces dat zich afspeelt bij het lezen, is vergelijkbaar met kijken en zien. We kunnen bijvoorbeeld met zijn allen naar dezelfde film kijken, maar iedereen ziet die film vanuit een eigen invalshoek. We zien het ene beeld scherper dan het andere, sommige fragmenten zien we over het hoofd. Elk heeft uiteindelijk wat anders gezien en naar gelang hoe we gekeken hebben vormen we ons oordeel. Zo gaat het ook met lezen. Het kan wel om dezelfde teksten gaan, maar we lezen die vanuit een eigen perspectief en vormen dan een oordeel over de inhoud op grond van een eigen selectie van de tekstgegevens.

Dr. Maja Pellikaan-Engel (1937) classica en filosoof, wil in het boek Het recept van Calypso aantonen dat zo een selectieve manier van lezen ook aan de orde is als het gaat om literatuur uit de klassieke oudheid. Deze literatuur, Griekse en Latijnse teksten van ongeveer 800 vóór tot 400 na Christus, heeft haar stempel gedrukt op onze westerse beschaving en wordt nog steeds door velen, onder andere op scholen en universiteiten, gelezen en bestudeerd. Maar zoals reeds gesteld werd, lezen is selecteren en daarbij worden gegevens en personages wel eens over het hoofd gezien. Uiteindelijk geeft men dan zijn persoonlijke interpretatie van een tekst door en dit soms gedurende eeuwen. Lezing van klassieke teksten vanuit een andere invalshoek via een andere selectie, of een andere accentuering, kunnen tot nieuwe waardeoordelen leiden.

Niet alleen lezen is een kwestie van selecteren. Schrijven is dat ook. Ook bij het schrijven vindt een selectieproces plaats, waarbij de auteur vanuit een eigen invalshoek schrijft en het in zijn of haar ogen niet vermeldenswaardige weglaat. Zo wordt het vanzelfsprekende gewoonlijk niet verwoord. Informatie echter die auteurs niet vermelden en die wellicht voor henzelf en het eigentijdse publiek vanzelfsprekend is, kan voor een latere lezer toch een onmisbare schakel vormen om tot een goed begrip van een tekst te komen. In de verschillende hoofdstukken van ‘Het recept van Calypso’ neemt de schrijfster een aantal tekstfragmenten onder de loep van beroemde literaire hoogtepunten uit de Griekse en Latijnse literatuur. Het feit dat zijzelf een vrouw is - en het standaardoordeel over deze teksten gewoonlijk door mannen gevormd is – speelt bij haar beoordeling van de teksten een cruciale rol.

Eerst komt het verhaal over Calypso uit de Odyssee van Homerus, daterend van ongeveer 800 voor Christus, aan de beurt. Menigeen zal zich de mooie, maar egoïstische seksbom Calypso herinneren, die de arme Odysseus tegen zijn zin jaren lang vasthield op haar eiland en hem dwong tot liefde met haar en ontrouw jegens zijn eigen vrouw Penelope. Maar was Calypso nu echt zo egoïstisch? De betreffende tekst, vanuit een ander perspectief gelezen roept een totaal ander beeld op van deze vrouw. Indrukwekkend is het beeld van de morele kracht waarmee Homerus haar karakter heeft neergezet: een combinatie van empathie, rationaliteit en praktische inzet.

Het volgende hoofdstuk is gewijd aan het beroemde echtpaar Socrates en Xanthippe. In de Phaedo, het verslag van Socrates’ laatste levensdag – opgetekend door Plato - wordt ons heel even een blik gegund op zijn vrouw Xanthippe. Haar naam werd berucht als die van een onmogelijk mens. Maar was zij echt zo’n onmogelijke figuur? En is de filosoof zelf – alom gewaardeerd om zijn wijsheid – wel onze kritiekloze bewondering waard? In haar benadering en analyse van de geschriften van Plato en teksten van Xenophon (leerlingen van Socrates) toont de schrijfster aan dat Xanthippe nog zo’n kwaaie niet was, maar dat haar echtgenoot zich nogal inconsequent en egoïstisch gedroeg en haar daardoor in een onmogelijke positie bracht.

Vervolgens komen drie filosofen uit de Romeinse oudheid aan bod: Cicero uit de laatste eeuw voor het begin van de jaartelling, Seneca zo’n honderd jaar later en Augustinus, de man die omstreeks 400 het einde van de klassieke oudheid en het begin van de middeleeuwen markeerde. “Wie, die zich ooit een voorstelling heeft gemaakt van de totale verwoesting van een stad of de deportatie van mensen in slavernij, zou de aanstichters daarvan hemelhoog willen prijzen?”, vraagt de schrijfster zich af. Toch is dat laatste precies wat Cicero doet. En nog altijd geldt deze filosoof als één van de grondleggers van onze westerse beschaving. Seneca’s dood wordt nog vaak aangevoerd als het ultieme bewijs van zijn apatheia, het Stoïcijnse ideaal van beheersing der emoties. Maar ook hier blijkt dat een kritische lezing van de betreffende tekst tot een geheel andere visie kan leiden. Augustinus tenslotte heeft een beslissende bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het christelijke denken en wel bepaald ten aanzien van de opvattingen over seksualiteit in de rooms-katholieke kerk. Ook over deze beroemde kerkvader komt Maya Pellikan-Engel tot onorthodoxe uitspraken.

Het recept van Calypso legt ons uit en toont aan dat een lezing van overbekende teksten uit de Griekse en Romeinse oudheid, vanuit een ander perspectief, leidt tot andere dan de meest gangbare waardeoordelen: een uitgesproken nuancering in de vaak bijna grenzeloze bewondering voor de apatheia van klassieke filosofen en een waardering en eerherstel voor de empatische kracht van (hun) vrouwen.

Tot slot poneert de schrijfster dat er ook nu nog twee werelden zijn. Aan de ene kant is er de in zichzelf besloten wereld van de academische filosofie die het terrein is van de intellectuelen. Die wereld heeft veel weg van een ivoren toren, waarin vooral mannen een toonaangevende rol spelen, maar van waaruit zij wel invloed en gezag uitoefenen en hun stempel zetten op morele oordelen die de hele samenleving aangaan. En dan is er die andere wereld, de ‘gewone’ wereld van mensen die concrete zorg dragen voor de hulpafhankelijke medemens: kleine kinderen, zieken, gehandicapten, bejaarden en stervenden. Dat is een wereld waarin vrouwen gewoonlijk ruimschoots vertegenwoordigd zijn.

Die twee werelden, de theorie van de academische filosofie en de praktijk van de dagelijkse zorg, bestaan veelal los van elkaar. Wie echter empathie, inleving in de ander, als essentiële component wil introduceren in de filosofie, die kan niet om de praktijk heen. Wat empathie betekent, dat is niet, en zeker niet alleen, via boeken en theorie te leren. Daarvoor is de dagelijkse levenspraktijk van contact met en zorg voor de ander van essentieel belang. Daarom zou aan allen die zich beroepshalve met academische filosofie bezig houden, de verwachting gesteld mogen worden dat zij ook praktisch betrokken zijn bij de concrete verzorging van de medemens.

Een dergelijke benadering zou een probaat middel kunnen vormen tegen de telkens weer opduikende blinde vlekken in de filosofie ten aanzien van het abstracte begrip ‘de mens’. Een beter inzicht in de eigen identiteit en die van de ander zou tot beter onderling begrip en evenwichtiger verhoudingen kunnen leiden. En hopelijk ook een einde kunnen maken aan de eeuwenlange scheiding van mannen en vrouwen in de filosofie.

Dr. Maja Pellikaan-Engel (1937) was docent klassieke talen te Alkmaar. Zij is getrouwd en heeft kinderen en kleinkinderen. Gepromoveerd in de filosofie op de dissertatie: Hesiod an Parmenides. A new View on their Cosmologies and on Parmenides’ Proem. Editor van: Against Patriarchal Thinking. A Future Without Discrimination (1992). Lezingen en publicaties op het gebied van klassieke teksten en mensenrechten van vrouwen en kinderen.


Recensie door Micheline Baetens

Maja Pellikan-Engel, Het recept van Calypso, Damon, 2004

Links
http://www.notenboom.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be