Politieke emoties

boek

Martha Nussbaum

In de geschiedenis van de filosofie is vaak neergekeken op de rol van emoties in het menselijke handelen. Van Plato tot Spinoza en Kant: goed handelen is toch in hoofdzaak synoniem met redelijk handelen. Emoties en affecten zorgen alleen maar voor ruis op onze morele radar. Die negatieve kijk op emoties vertaalt zich ook in de politieke filosofie. Politici mogen zich in hun besluitvorming niet laten leiden of afleiden door emoties. Maar die negatieve kijk op emoties is niet geheel terecht, meent Martha Nussbaum in haar nieuwste boek.

In Politieke emoties stelt de leading lady van de Amerikaanse filosofie dat emoties een heel constructieve rol spelen in de politieke bedrijvigheid. Ze spitst zich daarbij vooral toe op de manier waarop gevoelens als vaderlandsliefde en empathie een samenleving sterker kunnen maken. Ze zijn het sociaal cement dat de samenleving bijeenhoudt. Dat Nussbaum zo uitdrukkelijk de klemtoon op de vaderlandsliefde legt, komt door het feit dat de idee van een natie volgens Nussbaum bijna onontbeerlijk is voor de opbouw van een stabiele samenleving en voor het kweken van een gevoel van verbondenheid.

Gecultiveerd hart

Zonder een gevoel van onderlinge verbondenheid kun je de sociale cohesie niet optimaliseren. En zonder sociale cohesie kun je ook geen weerbare democratie opbouwen. Volgens Nussbaum moeten politici daardoor niet louter bezig zijn met het beschermen van de uiterlijke contouren van de sociaal-liberale democratie. Politici moeten actief sociale cohesie kweken door de harten van de burgers te cultiveren: deze harten vatbaar maken voor (vaderlands)liefde, een bekommernis om de medemens, en een gevoel van verontwaardiging en ontzetting bij maatschappelijk onrecht.

Een van de redenen waarom politieke filosofen in de sociaal-liberale traditie, met uitzondering van John Stuart Mill en John Rawls, zo weinig aandacht hebben besteed aan de betekenis van emoties in de opbouw van de democratie, is de angst voor paternalisme. De stelling dat politici moeten inspelen op het hart van de burger en dat ze dit hart moeten cultiveren, roept al gauw het beeld op van bemoeizieke politici. Die angst is niet helemaal ongegrond, erkent ook Nussbaum. Ze noemt Rousseau’s filosofie een mooi voorbeeld van hoe goede bedoelingen in vreselijk paternalisme kunnen uitmonden.

Dunne scheidslijn

Toch moet het mogelijk zijn om de harten en geesten van burgers in democratische zin te cultiveren zonder in paternalisme te vervallen. Zolang je het cultiveren van emoties maar op de juiste manier doet. Niet te veel. Niet te weinig. Via de juiste middelen. Jammer genoeg blijft Nussbaum in haar boek een beetje op de vlakte als het gaat over de precieze scheidslijn tussen gerechtvaardigde inmenging van buitenaf en het moment waarop die inmenging in paternalisme verandert.

Ook blijft ze wat op de vlakte wat de terminologische, of beter gezegd “fenomenologische”, verduidelijking betreft van de emoties die volgens haar cruciaal zijn om een democratie weerbaar te maken. Liefde, empathie, rechtvaardigheidsgevoel, enzovoort. Hoewel Nussbaum deze begrippen goed kadert en hun sociale en politieke impact uitvoerig aantoont, ontbreekt de analyse van de subjectieve ervaring van al deze emoties toch een beetje.

Herhaling of herkenbaar?

Als antwoord op de vraag naar de manier waarop de juiste politieke emoties gecultiveerd kunnen worden zodat ze de stabiliteit van de samenleving ten goede komen, grijpt Nussbaum terug op enkele basisideeën uit haar eerdere werken. De thematische verbondenheid en consistentie maken die werken heel herkenbaar, maar soms dreigt het misschien wat repetitief te worden. Nussbaum gaat dieper in op de rol die kunst kan spelen in het cultiveren van een open hart; een thema dat in Oplevingen van het denken al centraal stond.

Ook wijst Nussbaum andermaal op de manier waarop het onderwijs een belangrijke rol te vervullen heeft, wat eveneens het centrale thema van Niet voor de winst was. En ze kadert haar visie over de rol van “publieke emoties” ook weer uitdrukkelijk en uitvoerig in haar capabilities-benadering. Volgens deze benadering zijn concepten als rechtvaardigheid, welvaart, vrijheid en democratie niet af te meten aan de formele rechten die in een land bestaan of aan de hand van louter economische criteria. Waar het wel om draait zijn de concrete vaardigheden van burgers: hun feitelijke bekwaamheid tot zelfbestuur en zelfvorming.

Grote leiders

Daar waar politieke filosofen het belang van emoties in de democratie onderschat hebben, hebben grote politieke en morele leiders dat belang steeds aangevoeld en er gebruik van gemaakt, aldus Nussbaum. Als grote leiders spreken, richten ze zich niet tot het volk, maar tot de harten van het volk. De manier waarop Churchill Engeland door de Tweede Wereldoorlog leidde, is volgens Nussbaum een mooi voorbeeld van het cultiveren van publieke emoties ten voordele van de democratie. Ook Lincolns befaamde Gettysburg Address is zo’n voorbeeld.

Het zijn momenten die in het collectieve geheugen van een natie gegrift staan. Ze herinneren aan de prijs die voor de democratie betaald is, het offer voor de vrijheid, de nood aan verbondenheid in plaats van verdeeldheid. Dat kan makkelijk naar sentimentalisme neigen en dat Nussbaum daarin niet vervalt, is een grote verdienste. Ze bepleit de nood aan liefde in een rechtvaardige democratie zonder dat het een zeemzoet betoog wordt.

De grote meerwaarde van Politieke emoties zijn Nussbaums eruditie en de toegankelijkheid van het werk. Zelden wordt de argumentatie abstract en Nussbaum weet haar basisgedachte met treffende historische, literaire en culturele voorbeelden te onderbouwen. Nussbaums talloze uitweidingen over Aristoteles, Tagore, Mozart, Proust, Lincoln, Martin Luther King, enzovoort maken het geheel goed gestoffeerd en helder beargumenteerd. Nussbaum weet waarvoor ze staat en staat ook op voor wat ze weet. Ze schrijft vanuit een persoonlijk engagement en een diep geloof in de waarde van haar eigen ideeën en idealen.


Recensie van Alicja Gescinska

Deze tekst verscheen eerst in de boekenbijlage van De Morgen van woensdag 26 maart 2014.

Martha Nussbaum, Politieke emoties, Ambo, 2014

Links
Mailto:gescinska@gmail.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be