Het Duitse jodendom voor 1933

boek vrijdag 09 mei 2003

Amos Elon

In 1743 kreeg Moses Mendelssohn de toestemming zich in Berlijn te vestigen. Dat werd toen niet aan elke jood gegund. Alleen wie genoeg verdiende mocht er zich vestigen. De zogenaamde ‘jodenbelasting’ was bovendien aanzienlijk. De toegang tot de meeste beroepen was afgesloten. De getto’s zaten overvol. Mendelssohn ontwikkelde zich nochtans uit armoedige omstandigheden tot een gerespecteerd filosoof en een van de grondleggers van de Duitse Verlichting. Met de schrijvers Lessing en Nicolai vormde hij een trio dat de aanzet gaf tot tolerantie, rationaliteit en wederzijdse aanvaarding van joden en christenen. Er bleef echter nog een lange weg te gaan. Van meet af aan rees de vraag in hoeverre een minderheid als de joden hun geloof en gebruiken moesten loslaten om aanvaard te kunnen worden. Voor de christelijke samenleving van toen bleef de doop de enige weg naar gelijkberechtiging. Zelfs een verlichte vorst als Frederik II van Pruisen toonde zich niet bereid de joden te emanciperen. Maar Mendelssohn kreeg het ook aan de stok met conservatieve joden die onverkort wilden vasthouden aan de religieuze traditie en moderne ontwikkeling en vooruitgang afwezen. Het bleef een splijtzwam. De joodse gemeenschap vormde geen monolithisch blok – welke gemeenschap wel?

Amos Elon beschrijft in zijn boek Het Duitse jodendom voor 1933 hoe vervolgens in het begin van de negentiende eeuw ‘miniatuurutopieën’ over aanvaarding en gelijkheid voor joden in toonaangevende Berlijnse salons als die van Rachel Levin (meer bekend onder de naam van haar latere echtgenoot Varnhagen) en Henriette Herz door de intellectuele fine fleur werden ontwikkeld. De schrijvers Heinrich Heine en Ludwig Börne droegen op hun beurt niet alleen in belangrijke mate bij tot de Duitse literatuur. Door hun joodse afkomst voelden ze zich altijd ook buitenstaanders, wat hen kritische en gevatte beschouwingen deed maken over hun niettemin geliefde vaderland.

De revolutie van 1848 mislukte en bracht niet de democratisering van de Duitse staten. Toch betekende het het begin van burgerrechten voor de joodse Duitsers. Enkele prominente liberalen, zoals Ludwig Bamberger, waren trouwens joods. Het nationalisme en de eenmaking van de Duitse staten onder Bismarck in 1871 ging wel gepaard met gelijkberechtiging voor alle burgers in alle gebieden. Maar de daadwerkelijke kansengelijkheid, bijvoorbeeld in het leger, kwam er niet. Bovendien deed het nationalisme van de jonge staat menig liberaal en democraat de wenkbrauwen fronsen. Velen onder hen volgden echter kritiekloos het nationale enthousiasme.

Nochtans ging het vele joden voor de wind in de zakenwereld, de wetenschap, de politiek. Hoewel op dat laatste domein hun activiteiten beperkt bleven tot het parlement. De regering was een zaak van de keizer en degenen die hij tot minister uitverkoos. Joden hoorden daar niet bij.

Ondertussen ging de discussie binnen de joodse gemeenschap over hoever de assimilatie wel moest gaan verder. Het zionisme stak de kop op, anderen wilden jood én Duitser zijn en nog anderen verkozen, voor zover mogelijk, volledig op te gaan in de Duitse samenleving en hun eigen afkomst zoveel mogelijk te vergeten. De Eerste Wereldoorlog kon rekenen op heel wat nationalistisch enthousiasme en ook joodse burgers lieten de kans niet voorbij gaan om te tonen hoezeer ze wel verkleefd waren aan het Duitse vaderland. Hun inspanningen werden niet beloond. Naar het einde van de oorlog, toen het slecht ging aan het front, hield het leger een ‘jodentelling’. De eerste geluiden over de ‘joodse schuld’ voor de nakende nederlaag staken immers al de kop op.

Na de oorlog zag de Weimar-republiek, het eerste democratische Duitse regime, het licht. De nederlaag en de loodzware oorlogschuld, opgelegd door het Verdrag van Versailles, vormden er geen gunstig gesternte voor. Nochtans floreerde de cultuur en stond Duitsland vooraan in het avant-gardisme van de jaren twintig en dertig. Joodse kunstenaars en geleerden leverden daaraan een belangrijke bijdrage. Het antisemitisme was echter niet van de lucht en werd deel van het officiële beleid met het aantreden van Adolf Hitler in 1933. Daar eindigt het boek.

Elmon schreef niet alleen een meeslepende geschiedenis over de moeizame emancipatie van de joodse bevolking in Duitsland tussen 1743 en 1933. Hij formuleert ook een aantal scherpe waarnemingen en paradoxen. Zoals de grote aandacht die Duitsers en joden hadden voor Kultur, waarin ze succesvoller waren dan in politiek, en het feit dat beide groepen bij anderen op bewondering én afkeer konden rekenen. Het is in elk geval opvallend hoe de hoogtepunten van de Duitse culturele en wetenschappelijke ontplooiing gepaard gingen met een toenemende joodse emacipatie en participatie. Toen Hitler de joden verjoeg en vervolgde, sneed hij werkelijk zeer diep in het vlees van Duitsland waarvoor hij beweerde op te komen.

Elmon wijst er ook op hoe de aanpassing verschillende gradaties en vormen kende. Voor het huidig debat over identiteit en multiculturaliteit boeiende materie. Deze geschiedenis toont bovendien goed aan hoe het historisch proces niet lineair verloopt. Vele joodse en andere burgers dachten dat de gelijkberechting op het einde van de negentiende eeuw zo goed als bereikt was. Antisemitisme behoorde bijna tot het verleden, zo heette het. Niemand vermoedde dat het ergste nog moest komen. Democratie moet je verdienen, elke dag. Daaraan wordt de lezer herinnerd bij het lezen van dit boek. Mensen beschouwen democratie en mensenrechten snel als vanzelfsprekende verworvenheden. Helaas ten onrechte.

Elmon heeft oog voor de hele joodse gemeenschap in Duitsland, maar schrijft toch voornamelijk over een elite. Vooral beroemde mannen en vrouwen verschijnen ten tonele, over de situatie van doorsnee joodse mensen toen verneem je heel wat minder. Elmon wijst terecht voortdurend op hoe groot en belangrijk de joodse bijdrage is geweest aan het Duitsland van weleer en het erfgoed dat er tot op vandaag af straalt. Maar daarmee begeeft hij zich ook op het gladde ijs waarvoor reeds de Pools-joods-Duitse literatuurcriticus Marcel Reich-Ranicki in navolging van de Duitse essayist Sebastian Haffner waarschuwde: door te willen bewijzen dat deze en gene jood toch veel goeds heeft gepresteerd, stap je ongewild mee in een antisemitische logica die net afkomst als een criterium huldigt. In een geschiedenis van Duitsland en zijn joden kun je er echter niet aan voorbij de geschiedenis van mensen volgens hun afkomst te schrijven, omdat dat identitair onderscheid juist het thema ervan vormt. Mensen werden toen – en nu? – eenmaal vaak beoordeeld volgens hun geloof, afstamming, klasse of ander groepskenmerk.

Elmons boek mag niet ongelezen blijven door wie een diepgaand inzicht wil ontwikkelen in Duitsland en de Duitse joden voor 1933 en hoe vooroordeel, religieuze bekrompenheid en nationalisme het samenleven onnodig bemoeilijken.



Amos Elon, Duitsland en zijn joden. Geschiedenis van het Duitse jodendom van 1743 tot 1833, Meulenhoff (Amsterdam), 2002, 446 blz. (vertaling uit het Engels)

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be