Het creŽren van de vijand

boek vrijdag 09 november 2012

Umberto Eco

In welke hoedanigheid de vijand ook opdoemt, als Jood, Rus, Griek, Chinees of Saraceen, stinken doet hij. Umberto Eco, Italiaans semioticus en bestsellerauteur, ontdekte al speurend in oude en nieuwe geschriften de ene na de andere van veraf te ruiken tegenstander. In een vijftiende-eeuws pelgrimsdagboek stuitte hij de op de volgende passage: 'De Saracenen scheiden een afgrijselijke zweetstank af (...); en aangezien wij niet stinken vinden ze het prima als we samen met hen baden. Maar met de joden zijn ze niet zo lankmoedig, want die stinken nog erger dan zij.' Over Duitsers is bekend dat ze al eeuwen hun neuzen dichtknijpen in de buurt van Fransen. Minder bekend is dat het Franse reukorgaan minstens zoveel te lijden heeft gehad door toedoen van Duitsers. Anno 1915 werd daar zelfs wetenschappelijk bewijs voor gevonden: in La polychrťsie de la race allemande kunnen we lezen dat worst etende Duitsers meer en viezere fecaliŽn produceren dan kikkers etende Fransen.

Zelfs in de Koude Oorlog kon geur van de vijand warm zijn. Neem een James Bond-film als From Russia with Love. Rosa Klebb is de vijand van Bond, ze is een Sovjet-Russin, ze is lesbisch ťn ze ruikt onaangenaam. Kijken we naar de vijanden waar de PVV (van Geert Wilders) tegen strijdt, dan zien we dat er niets nieuws onder de zon is: de Zuid-Europese knoflookvolkeren met wie we nooit een muntunie hadden moet gaan zitten, de liters wodka uitzwetende Poolse klussers die voor overlast zorgen, de ook in culinair en hygiŽnisch opzicht slecht geÔntegreerde moslims Ė ze hebben gemeen dat ze niet lekker ruiken. Eco's nieuwe essaybundel Het creŽren van de vijand ontleent zijn titel aan een lezing die hij uitsprak in Bologna, en die in een uitgebreide versie dit boek met 'gelegenheidsgeschriften' opent. 'Mijn twintig bladzijden over dit onderwerp maken een wat karige indruk', stelt Eco in het voorwoord, '(...) maar dat moet dan maar; het speet me dit stuk in de vergeetput te laten zakken, nu het creŽren van vijanden zo onverdroten doorgaat.' Wij lezers kunnen daar blij mee zijn: weinig auteurs is het gegeven op zo'n natuurlijke wijze van pelgrims naar James Bond te springen, en ons in een en hetzelfde stuk zowel plezier te verschaffen als te onderwijzen en te waarschuwen. Eťn van Eco's conclusies is dat er zelden een gevoel van saamhorigheid ontstaat als er niet eerst een vijand is gecreŽerd. Saracenen blijken telkens weer nodig om de contouren van een identiteit af te bakenen.

'Ook zachtmoedige en vredelievende mensen hebben behoefte aan een vijand. In dit soort gevallen verschuift het vijandbeeld echter van een mens of groepen mensen naar een natuurkracht of een maatschappelijke misstand die op enigerlei wijze wordt ervaren als een bedreiging en dus moet worden overwonnen, of dat nu kapitalistische uitbuiting is, milieuvervuiling of honger in de Derde Wereld. Maar hoe 'deugdzaam' deze zaken op zich ook kunnen zijn, zoals Brecht ons in herinnering brengt, ook de haat tegen onrecht kan leiden tot verkramping.' Voorbeelden uit de actualiteit liggen voor het oprapen.

Van verkramping heeft deze Italiaanse schrijver hoegenaamd nooit last gehad Ė in tegenstelling tot nogal wat landgenoten. Op meerdere plekken in deze bundel moeten die het ontgelden. Zo zijn daar de tycoons van de commerciŽle tv die de Italiaanse identiteit opnieuw proberen uit te vinden via de demonisering van Roemeense bouwvakkers, 'de ideale zondebok (...) voor een maatschappij die zichzelf niet meer kan herkennen'. Zo zijn daar ook pattriotische literatuurprofessoren die de schitterende Italiaanse vertelkunst laten contrastreren met de onbegrijpelijke associaties van 'de pathologische gevallen Marcello Proust en Giacomo Joyce, vreemde namen, joods tot in het merg, landverraders'.

In het slotessay Overpeinzingen over WikiLeaks buigt Eco zich virtuoos over de onmogelijkheid van het inhoudrijke geheim: 'op het gebied van de inhoud is WikiLeaks een nepschandaal gebleken, op het vlak van de vorm steekt het veel dieper.' Al Assange's onthullingen over Berlusconi behoorden tot het Italiaanse publieke domein. Nagenoeg al hun geheime materiaal hadden de Amerikaanse diplomaten overgeschreven uit de Italiaanse pers. Spectulair was niet de inhoud van de geheimen maar het gebrek daaraan, 'onthullen dat de geheimen van minister Clinton lege geheimen zijn, dat berooft machthebbers van macht'.

Een echt geheim Ūs een leeg geheim. 'Wie een bibliotheek met esoterische werken bezoekt, zal al snel bemerken dat elk nieuw boek over de graal, over tempeliers of rozenkruisers, exact herhaalt wat er in de voorgaande boeken ook al te lezen stond. En dat is niet alleen omdat de auteur van occulte werken niet dol is op het doen van onderzoek (en ook niet weet waar hij nieuwe gegevens zou moeten vinden over iets wat niet bestaat), maar omdat de aanhangers van het occulte alleen geloven wat ze al weten en wat bevestigt wat ze al eerder hadden geleerd. Dat is trouwens het mechanisme dat het succes van Dan Brown verklaart.' Wie daar zijn tijd niet mee wil verdoen, leze deze auteur.


Recensie door Olaf Tempelman

Deze tekst verscheen eerst in de boekenbijlage van De Morgen van 4 augustus 2012

Umberto Eco, Het creŽren van de vijand Ė Gelegenheidsgeschriften, Bert Bakker, 2012, 300 pagina's, 19,95, ISBN 978 90 35136502.

Links
mailto:o.tempelman@volkskrant.nl
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be