Arthuro d’Alberti

boek vrijdag 02 juni 2006

Jessica Durlacher

Wie is je grootvader? Het is een vraag die velen zich stellen, vooral diegenen die hem weinig of nooit gekend hebben. Nog meer dan ouders vormen grootouders immers de brug naar het verleden, naar die onvoorstelbare tijd toen alles anders was. De tijd van de eerste auto’s, de eerste elektriciteit, de eerste winkels, de eerste consumptiegoederen en natuurlijk de oorlogen, de Grote Oorlog en de Tweede Wereldoorlog die niemand onberoerd lieten. De Nederlandse romancičre en columniste Jessica Durlacher schreef een prachtig boekje over haar grootvader Arthur die ze nooit persoonlijk gekend heeft. Hij werd in 1945 vermoord in Bergen-Belsen samen met andere familieleden, alleen haar vader Gerhard overleefde de waanzin. Het enige wat ze wist, was dat haar grootvader goed kon zingen. Hij was getrouwd met een welgesteld joods Roemeens meisje. Jessica wist als kind weinig of niets. Haar vader luisterde regelmatig naar klassieke muziek, en toen moesten de kinderen in huis heel stil zijn. Alsof het een plechtige gebeurtenis was die niet mocht ontwijd of verstoord worden door banale zaken. ‘In huis moeten mijn zus en ik altijd stil zijn’, zo schrijft Jessica. Wat die muziek voor haar vader betekende, begreep ze niet en haar vader liet er zich niet over uit.

Jaren later ging haar vader schrijven. ‘Hij leest alles wat er is, hij praat, hij huilt’. Het is een symptoom waar veel ex-gedetineerden aan leden. Niet bij machte om te vertellen wat ze hadden meegemaakt, vooral uit vrees dat men hen niet zou geloven. Tegelijk vond Jessica Durlacher na de dood van haar vader allerlei partituren en muziekstukken van de hand van een zekere Arthur. Hij had meegezongen in opera’s van Wagner, Puccini, Rossini en Mozart. En op één document vindt ze plots een binnenblad met de vermelding ‘Arthuro d’Alberti, operazanger’. Daarop graaft Jessica verder en vindt ze documenten waaruit blijkt hoe haar ouders naar Westerbork werden overgebracht met het oog op deportatie naar de diverse vernietigingskampen in het Oosten. Het enige wat Jessica toen wist, was dat haar grootvader kon zingen. Niemand had het haar ooit verteld, ook haar vader niet. En onvoorstelbaar, ook Jessica heeft een goede stem. ‘Ik wist het! Het zijn de genen’, zo schrijft ze. Maar nog meer beschikt Jessica over een goede pen. Zo schrijft ze Strepen aan de hemel waarin ze beschrijft hoe haar ouders in Westerbork zijn aangekomen. Het begin van een lange reis vol martelingen en ontberingen. Maar ook Arthur was daar. Zijn tragedie begon pas echt in Westerbork.

Grootvader Arthur Durlacher werd op 1 april 1901 geboren in Baden-Baden. Hij trouwt met Erna Solomonica, de dochter van een welgestelde Roemeens-joodse zakenfamilie. Nog voor de beruchte Kristalnacht, waarbij duizenden joodse winkels, scholen, huizen, begraafplaatsen en ziekenhuizen werden beklad en vernield door uitzinnige nazi’s, sloegen ze op de vlucht naar Rotterdam in Nederland. Daar werden ze geconfronteerd met de ervaringen van de joodse vluchtelingen op het beruchte stoomschip, de Sint Louis. Bijna duizend Duitse joden hadden na de Kristalnacht hun gave en goed verkocht en verlaten om een plaats te veroveren op een schip dat hen naar Cuba zou brengen. Maar daar waren ze niet welkom, en evenmin in de Verenigde Staten, waarop de kapitein terugkeerde naar Antwerpen. Jaren later zouden tal van hen door de Duitsers worden opgepakt en gedeporteerd. Het verhaal van de Sint Louis is een van de meest dramatische, maar tegelijk ook meest schandelijke gebeurtenissen in de geschiedenis. Geen enkel ‘vrij’ land wou de joodse vluchtelingen opnemen waardoor de meeste onder hen een gewisse dood stierven in de Duitse vernietigingskampen. Het was een drama die vader Durlacher nooit meer zou loslaten.

Op 3 oktober 1942 wordt haar familie afgevoerd naar Westerbork. In zijn boek Quarantaine beschrijft vader Durlacher over een bijzondere gebeurtenis in dit doorgangskamp. Er werd een cabaret opgericht en zijn vader Arthur kreeg er een baantje als toneelknecht. Onvoorstelbaar maar in Westerbork, het voorportaal van de dood, werden zes professionele revues opgevoerd onder leiding van de beroemde Max Ehrlich en dit in een heuse schouwberg waar zelfs de Duitse bezetters naartoe kwamen. De cabaretiers, toneelspelers en musici die jarenlang optraden, werden in september 1944 ondanks gedane beloftes afgevoerd naar het Oosten. Bij een zoektocht in de archieven van het herinneringskamp stoot Jessica Durlacher plots op een foto. Een beeld van haar grootvader die op een podium staat en samen met de andere toneelspelers ‘Auf der heide’ zingt. En dan komt de vreselijke waarheid aan het licht. Haar grootvader Arthur was niet alleen een toneelknecht, maar ook Blockälteste in Westerbork. Die functie kwam vooral toe aan harteloze, vaak criminele lieden die met geweld hun medegevangenen onder de knoet hielden en in zekere zin collaboreerden met de Duitsers. Blijkbaar zorgde dit feit voor een onoverbrugbare kloof tussen haar vader en grootvader. Op een dag had haar vader zich verzet tegen de Blockälteste die hem sidderend van woede had toegeschreeuwd dat hij hem zou opsluiten.

Hier ligt de kern van het drama. Een grootvader en zijn zoon die in een kamp met elkaar op de vuist gaan, gedreven door de onmenselijke omstandigheden waaronder ze leefden. Haar grootouders Arthur en zijn vrouw stierven in de kampen. Haar vader en moeder overleefden de waanzin. Pas jaren later kwam ze achter het geheim van de muziek die zoveel klonk in de ouderlijke woning. Dit boek onthult de tragische geschiedenis van Arthuro d’Alberti, de grootvader van Jessica die op een foto als toneelspeler in Westerbork staat. De armen in de lucht, luidop zingend, de gele Davidster als een stigma op de borst. Een kunstenaar, een liefhebber van klassieke muziek en tegelijk een gedwongen medeplichtige aan een onmenselijk systeem dat hijzelf niet overleefde.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Jessica Durlacher, Arthuro d’Alberti, Uitgeverij 521, 2006

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be