Drie minuten in Polen

boek

Glenn Kurtz

In 2009 vindt de Amerikaanse schrijver Glenn Kurtz in een kast bij zijn overleden ouders een filmblik. De film die erin zit is nagenoeg vergaan, maar nieuwsgierig als hij is, laat hij de film restaureren en overzetten op video. Het blijkt het verslag van een reis naar Europa in het memorabele jaar 1938 die zijn grootvader David Kurtz met een amateurcamera heeft vastgelegd. Zijn grootvader is geboren in een chassidische sjtetl in het Poolse provincienest Nasielsk. Hij week begin twintigste eeuw uit naar Amerika en werkte zich daar op tot een welgestelde ondernemer. Daardoor kon hij zich zo’n dure Europese grand tour veroorloven.

David Kurtz bezoekt in 1938 met zijn vrouw en een bevriend stel onder meer Berlijn, Parijs, Brussel, Volendam en Londen, maar ook zijn geboortestad Nasielsk. Het filmpje wijdt er drie minuten aan. Op het eerste gezicht zijn het drie banale minuten. Kinderen die zwaaiend voor het camera-oog springen, verlegen tienermeisjes, volwassenen die komen kijken wat er aan de hand is, een synagoge, een binnenhuisopname van een restaurant… niks bijzonders dus, behalve dat de meeste van de mensen die op de film staan, inclusief de synagoge, enkele jaren later niet meer bestaan. Amper één jaar na deze opnames wordt Polen door de Duitsers overrompeld en jaagt de bezetter genadeloos op de 3.000 joden die in Nasielsk wonen (op 7.000 inwoners). Er zullen er maar zo’n 100 overleven.

Glenn Kurtz schenkt het filmpje aan het Holocaust Museum in Washington en wonder boven wonder herkent een dame die de filmdatabase raadpleegt haar opa in het 13-jarige joodse jongetje dat zich in een filmshot op de voorgrond heeft gewurmd. Deze Moszek Tuchendler heeft de oorlog overleefd en is naar de VS geëmigreerd. Sterker, hij leeft nog, maar nu onder zijn veramerikaanste naam Maurice Chandler. Kurtz zoekt hem op en bekijkt samen met de hoogbejaarde het filmpje. De man heeft een ijzersterk geheugen voor namen en beroepen en deze ontmoeting wordt voor de auteur het startschot voor een fascinerende zoektocht naar ‘een verloren wereld’ zoals het in de ondertitel luidt.

Kurtz spaart kosten noch moeite om het vooroorlogse Nasielsk weer tot leven te wekken, inclusief de geschiedenis van zijn eigen joodse familie, die van Chandler en andere overlevenden. Want dankzij Chandler vindt Kurtz nog andere ooggetuigen van het vooroorlogse leven in Nasielsk. Glenn spit met onvermoeibaar geduld databases uit, reist naar Engeland, Isräël en Polen, interviewt over de hele wereld overlevenden of nazaten van ooggetuigen, vergelijkt gezichten op foto’s en rust niet tot hij de onderste steen bovenhaalt. Soms letterlijk. Met de lokale historicus van Nasielsk gaat hij bijvoorbeeld op zoek naar de restanten van het totaal vernietigde joodse kerkhof. Wat ze vinden, overtuigt niet.

Een vrolijke wereld tovert deze reconstructie van het streng chassidische milieu niet tevoorschijn. De meisjes mogen hun haar niet kammen, laat staan met een jongen gezien worden, zelfs fietsen is taboe voor de jeugd. Al verlangen die jongeren ernaar om meer van de wereld te zien dan de sjoel of de eetkamer. Ondanks de barrières van deze gesloten gemeenschap weet de jonge vindingrijke Maurice telkens aan de verstikkende religieuze controles te ontsnappen. Hij is een kwajongen die existentieel naar vrijheid hapt. Die ingesteldheid, eigenzinnigheid en boerenslimheid helpen hem ook als enige van zijn hele familie te overleven. Alleen al zijn ontsnappingsverhaal leest spannender dan een misdaadroman.

Drie minuten in Polen is vele boeken ineen: een sober maar indringend verslag van de zoektocht van de auteur naar de identiteit van de personages op het filmpje, een onderzoek naar de grenzen van het geheugen – sommige overlevenden herinneren zich bepaalde zaken anders –, een handvol beklijvende avonturenverhalen, een boek over verlies (van waarden en normen, familieleden, vrienden, een veilige gemeenschap) en een aangrijpende registratie van de vrijwel totale vernietiging van de joodse gemeenschap in Nasielsk.

Er zijn al veel boeken over de Holocaust geschreven, maar dit boek focust met veel empathie op de wanhoop, de paniek en machteloosheid van individuen, die dankzij het filmpje en foto’s ook een concreet gezicht krijgen. Hoe choquerend en bruut het optreden van de Duitsers ook moge geweest zijn, al even kras is het verraad van de vele goj, die hun vroegere joodse buren, soms zelfs vrienden, uit puur materialistisch gewin – het verkrijgen van een huis van een jood bijvoorbeeld – aan de Duitsers aangeven. Die gewetenloosheid speelt nog altijd op. Als de auteur in 2012 naar Nasielsk reist om een en ander met eigen ogen te controleren, waarschuwt zijn contactpersoon dat ze daar niet graag joden zien komen. De bewoners zijn bang dat ‘de joden komen om alle huizen terug op te vorderen’. In die zin is de oorlog nog niet gedaan, noch voor de slachtoffers noch voor de daders.

Kurtz noteert al zijn bevindingen zonder pathos, maar met groot inlevingsvermogen en een immens gevoel voor detail. Al heeft het toeval hem in de persoon van Chandler geholpen, alle lof voor de grip die hij op het hele complexe relatienetwerk van toen en nu krijgt. Drie minuten in Polen hoorde volgens The New Yorker en The Boston Globe tot ‘the best books’ van 2014. Vorig jaar werd het in het Nederlands vertaald, maar veel aandacht heeft het bij ons niet mogen krijgen. Het stond ook in geen enkel lijstje van best gelezen boeken van 2015. Jammer, dit indringende meesterwerk verdient een breed lezerspubliek.


Recensie door Leo De Haes

Het filmpje vind je onder meer op YouTube.

Glenn Kurtz, Drie minuten in Polen. De ontdekking van een verloren wereld aan de hand van een familiefilm uit 1938, Ambo/Anthos.

Links
mailto:ldehaes@houtekiet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be