De laatste zomer van de rede

boek vrijdag 05 december 2008

Tahar Djaout

Tahar Djaout (1954-1993) is auteur van diverse romans, journalist, pamflettist en oprichter van het weekblad Ruptures. Hij is de belichaming van een intellectueel en martelaar, één van de eerste slachtoffers van het gewelddadige fundamentalisme in Algerije. Een jaar nadat de islamitische fundamentalisten in Algerije aan de macht waren gekomen werd hij op brute wijze voor zijn huis vermoord. Na zijn dood werd een onvoltooid manuscript, dat geen titel droeg gevonden tussen zijn papieren. De titel die zijn vrienden-uitgevers eraan gaven komt uit het boek. Boualem Yekker (alter-ego van de schrijver?) noemt het De laatste zomer van de rede soms ‘De laatste zomer van de geschiedenis’. En inderdaad ging het land daarna draaien zonder binding met het verleden en is het uit de geschiedenis gestapt. De laatste zomer van de rede laat zich lezen als een duister toekomstvisioen, waarin een samenleving op drift raakt. Het is meteen ook het politiek testament van Tahar Djaout.

In de proloog - een uitvoerig citaat uit de inspiratiebron van de fundamentalistische revolutie -wordt de gelovige bevrijding beloofd. Boeken zijn voortaan overbodig, want ‘voor alle nieuwsgierigheid en alle dorst naar kennis’ is er Het Boek. In een niet bij naam genoemd land maken we kennis met Boualem Yekker. Hij is boekhandelaar en muziekliefhebber. Daarenboven is hij één van die mensen die lijden aan een nieuwe ziekte: een overmatige ontwikkeling van het geheugen, waardoor hij meteen tot een vervolgde minderheid gaat behoren. Al snel ziet hij hoe de ‘Wakende Broeders’, ook wel de ‘Verlichte Verlossers’ genoemd, wegversperringen opzetten om te controleren op alcoholbezit en op vrouwen die ‘onzedelijke kleding’ dragen. Feilloos doorziet hij de perverse strategie van de nieuwe autoriteiten, die zich de ‘Gemeenschap van het geloof’ noemt, en die er op uit zijn om ‘het vermogen om schoonheid te creëren en te verspreiden’ te vernietigen. Alles wat kunst is moet verdwijnen omdat deze kan doen dromen, vragen oproepen en opstandig maken.

Langs alle mogelijke kanalen gebeurt de indoctrinatie. De ‘Wakende Broeders’ manifesteren zich als ‘de surveillanten van het geweten’. Daarbij worden ze aanzienlijk bijgestaan door ‘de therapeuten’ van de geest’, een informele inlichtingendienst van burgers die hun buren bespieden en zonodig verklikken. Universiteiten en sportclubs verspreiden ‘het nieuwe weten’. En dan is er nog het medium bij uitstek, de televisie. Zo hebben ‘de therapeuten van de geest’ het weerbericht verbannen van de televisie want ‘hoe kan men praten over plannen die alleen Allah zelf kan kennen?’ Samen met het hoofdpersonage maakt de lezer kennis met een gemeenschap die langzaam haar kleur en levenslust verliest. Wat overblijft is blind fanatisme. Terwijl de omgeving steeds meer gaat lijken op een nachtmerrie, zoekt Boualem zijn laatste toevlucht in zijn Boeken.

Maar ook zijn familiaal leven komt stilaan op de helling. Zijn vrouw Soraya, zijn dochter Kenza en zijn zoon Kemal keren zich af van hun vader. ‘Zij wilden niet leven als paria’s. Zij waren bereid om voort te leven onder de onverzoenlijke, castrerende nieuwe orde.’ Hij blijft echter onvermurwbaar. Op straat wordt hij door kinderen bekogeld met stenen. De voorruit van zijn auto gaat aan scherven. Hij ontvangt dreigbrieven en intimiderende telefoontjes. Het net sluit zich uiteindelijk volledig rond Boualem als zijn boekhandel door ‘het comité ter handhaving van de algemene zedelijkheid’ wordt gesloten’. Dat hij nu gescheiden is van zijn boeken betekent de grootste omwenteling in zijn leven. ‘Hoe moet hij nu verder leven, nu hij gescheiden is van zijn boeken, zijn belangrijkste bron van nieuwe kracht?’ Hij beseft dat hij zich met zijn onverzoenlijkheid buiten de orde heeft geplaatst, maar hij kan niet anders. Wanhopig doet hij een schietgebed: ‘Allah, wijs me de weg. Want hun weg is de mijne niet.’

Djaouts toon is fel en poëtisch. Herinneringen, losse beelden, dromen en incidenten wisselen elkaar af in een prachtige en indringende stijl. Als intro op deze unieke stijl deze twee voorbeelden: De ondergaande zon verlengt de schaduwen van de bomen. De wind speelt als een beweeglijke kat met de papieren en dode bladeren, die hij in spiralen rond laat draaien. En verderop: De natuur zou weldra haar flamboyante wapenrusting, haar paradetenue afleggen en een intiemere, bescheidener plunje aantrekken. De kracht van dit boekje ligt vooral in het engagement waarmee het geschreven is, waardoor de schrijver zich beweegt op de grens tussen politiek en literatuur. Het besluit om het oorspronkelijke boek Le dernier Eté de la raison (1999) na vijftien jaar in het Nederlands te vertalen is gedurfd. Toch is het werk krachtig genoeg om een dergelijke sprong te wagen en opent het meteen ook wegen naar nieuwe interpretaties. De laatste zomer van de rede is een weemoedige ode aan de literatuur en een krachtig protest tegen intolerantie. Deze roman getuigt nog een laatste keer van de scherpzinnigheid en de wijsheid van de schrijver. Lees het boek als laatste eerbetoon aan een moedig man!


Recensie door Sonja de Schaepdryver

Tahar Djaout, De laatste zomer van de rede, Van Gennep, Amsterdam, 2008

Links
mailto:sonja.de.schaepdryver@skynet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be