De rechten van de mens van Thomas Paine

boek vrijdag 22 mei 2009

Christopher Hitchens

Het liberalisme is in de loop van de voorbije twee eeuwen geclaimd geworden door tal van mensen en partijen. Het is als ideologie reeds talloze malen verkracht omwille van zelfzucht en machtswellust. Marktfundamentalisten, libertariërs en neoliberalen hebben het liberalisme als alibi misbruikt voor hun onrechtvaardigheid, gewelddadigheid en immoraliteit. Ook politici als Pat Buchanan, Margareth Thatcher, Jorg Haïder, Vladimir Zjirinofsky en Geert Wilders traden en treden op in naam van het liberalisme, maar ze hebben er niets mee te maken. Hooguit misbruiken ze elementen uit het liberale gedachtegoed om hun eigen conservatisme, nationalisme, populisme, etnicisme, racisme of egocentrisme een geur van waardigheid en beschaafdheid te geven. Het ware liberalisme verbindt de vrijheid van de mens met rechtvaardigheid, individualisme met solidariteit, autonomie met verbondenheid. In heel wat hoofden heeft zich in de loop van de jaren ook het cliché gevormd dat het liberalisme een antisociale, rechtse of conservatieve beweging is. Niets is minder waar.

De begrippen ‘links’ en ‘rechts’ staan voor de twee grote rivaliserende krachten in de 18de en 19de eeuw. Die tussen rive gauche (de Verlichting) en rive droite (de Romantiek). In die zin staat het liberalisme duidelijk aan de linkerkant. En op de as ‘progressief’ tegen ‘conservatief’ kan het liberalisme alleen maar bij de eerste term gerekend worden. Liberalen zijn steeds opgekomen voor progressie of vooruitgang, tegen alle behoudsgezinde krachten in. Het streefde naar de emancipatie van de burgers ten koste van het Ancien Régime. De eerste politieke partij die het woord ‘liberaal’ gebruikte was in 1812 in Spanje. Toen richtten enkele jonge politici de partij Liberales op. Hun doel was de oorspronkelijke principes van de Verlichting (de mens is een doel op zich en geen middel) en van de Franse revolutie (vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid) toe te passen in het bestuur van hun land. Het liberalisme staat dus recht tegenover het conservatisme iets wat later ook nadrukkelijk beklemtoond werd door liberale denkers als Karl Popper en Friedrich Hayek. The Open Society and Its Enemies van Popper is een afrekening met profeten als Plato en Hegel die een statische maatschappij voorstonden, wat onvermijdelijk uitloopt op onderdrukking van mogelijke veranderingen. Volgens Popper berust de vooruitgang in de maatschappij en de groei van kennis op vrije discussie en een stapsgewijze hervorming van de samenleving. Dat ook Hayek geen uitstaans had met dergelijke denkbeelden maakte hij overduidelijk in de appendix bij zijn boek The Constitution of Liberty onder de veelzeggende titel Why I am not a Conservative.

Dat het liberalisme van in het begin een progressieve beweging was en is, blijkt ook uit het boek De rechten van de mens van Thomas Paine geschreven door de geduchte en scherpe polemist Christopher Hitchens. In zijn Rights of Man uit 1791 nam Paine het op tegen de conservatieve filosoof Edmund Burke die voluit in de aanval was gegaan tegen de Franse Revolutie. Paine was zich bewust van de gruwelijke uitwassen van die revolutie – hij belandde zelf in de gevangenis en kon slechts bij toeval ontsnappen aan een zekere dood onder de guillotine – maar hij bleef de onvervreemdbare rechten van de mens tot zijn dood hartstochtelijk verdedigen. In 1790 publiceerde Burke zijn Reflections on the Revolution in France als aanklacht tegen totalitaire tendensen van sommige revolutionairen. Paine repliceerde met De rechten van de mens om ‘de grondslagen van de Amerikaanse en de Franse Revolutie met elkaar te verenigen’ waarbij hij zich vooral keerde tegen het systeem van de erfopvolging dat kon en zou leiden tot het aan de macht komen van imbecielen die geen enkele notie hadden van het algemeen belang en de rechten van de burger.

Paine ontmoette zowat alle grote geesten van zijn tijd waaronder Benjamin Franklin, Thomas Jefferson en markies de La Fayette. Via hen begreep hij de wil tot onafhankelijkheid van de VS tegenover de Britten. Die hadden hun kolonies allerlei nieuwe belastingen opgelegd om hun oorlogsinspanningen te betalen zonder dat de Amerikanen een vertegenwoordiging kregen. ‘No taxation, without representation’, zo klonk het verzet. Tegelijk veroordeelde Paine al heel snel de slavenhandel (iets wat hem later in conflict bracht met Georges Washington) en elke vorm van religieuze onderdrukking. De overheid had volgens hem de opdracht om godsdienstige verscheidenheid te garanderen. Maar ook op andere vlakken was Paine als liberale voorvechter zijn tijd ver vooruit. Zo pleitte hij voor een onafhankelijke rechterlijke macht en keerde zich tegen de terechtstelling van Lodewijk XVI. Volgens hem moest de Franse koning een proces krijgen. Niet omdat hij de persoon van de koning als ‘onschendbaar’ beschouwde, maar vanuit een rationeel principe dat sterk kantiaans getint was. ‘Hij die zijn eigen vrijheid veilig wil stellen, moet zelfs zijn vijand tegen onderdrukking beschermen, want als hij die plicht schendt, schept hij een precedent dat op hemzelf terug zal slaan.’ Onder invloed van de Italiaanse Verlichtingsfilosoof Cesare Beccaria keerde hij zich dan ook tegen marteling en de doodstraf.

Tegelijk verdedigde Paine voluit de vrijheid van meningsuiting in een zinsnede die getuigt van zijn visionaire blik. ‘Want een bewind dat begint met slaafse en laffe pamflettisten het zwijgen op te leggen omdat ze schade kunnen aanrichten, zal eindigen met het knevelen van de echte verdedigers van de rechten van de mens.’ Hij bepleitte stemrecht voor alle mannen en keerde zich tegen alle erfelijke titels en privilegies omdat die strijd waren met de ‘natuurlijke gelijkheid’ van alle mensen. Zo keerde hij zich later tegen Napoleon die hij ‘de volslagenste charlatan die ooit heeft geleefd’ noemde. Hitchens beklemtoont ook dat Paine overeenkomstig de Verlichtingsidealen een felle afkeer had van de privileges van de kerk. Kerk en staat moesten gescheiden worden en ‘geen cent van de accijnzen of belastingen die de staat incasseert, mag worden gebruikt voor de steun aan een kerk. De neutraliteit van de staat is absoluut en onvoorwaardelijk’. Ook op dit punt stond Paine dus lijnrecht tegenover de conservatief Burke die pleitte voor ‘een door de staat gesponsorde vroomheid’. Het is een tegenstelling die tot de dag van vandaag tot discussies leidt. Ondanks de grondwettelijk voorziene scheiding van kerk en staat zien we immers dat religieus geïnspireerde partijen in Europa en de VS streven naar een grotere impact van hun geloof op het publieke en zelfs private leven van mensen en naar staatssteun om hun netwerken verder te kunnen uitbouwen.

Ook op politiek, economisch en sociaal vlak betoonde Paine zich een voorvechter van de Verlichting en het liberale denken. Hij verdedigde met vuur de democratie met een grondwet die voorzag in vrije verkiezingen. Hij keerde zich tegen commerciële monopolies die de vrije markt afremden, hij verwierp het kolonialisme, hij deed een oproep naar de rijken om zich in te spannen voor de minderbedeelden, en in het tweede deel van zijn Rights of Men stelde hij ‘een systeem van sociale verzekering’ voor. Volgens Hitchens volgde Paine met zijn ideeën niet alleen het systeem van vrijhandel zoals uitgetekend door Adam Smith en David Ricardo, maar ‘liep hij ook vooruit op Karl Marx’. Anders dan John Locke erkende Paine dus niet alleen politieke rechten maar ook sociale rechten. Zo wilde hij de toenmalige armenwetten die gestoeld waren op liefdadigheid en paternalisme vervangen door uitkeringen aan behoeftige gezinnen en bepleitte hij ‘een progressieve, zeer bescheiden inkomstenbelasting’ en ‘een bedrag (belasting) dat na iemands overlijden moest worden betaald’. Hij geloofde in technische innovaties als middel om de welvaart te bevorderen en zelfs dat die ervoor zouden zorgen ‘dat naties vredelievend werden’.

Hitchens besluit zijn boek met een korte bespreking The Age of Reason waarin Paine afrekent met de geïnstitutionaliseerde religie en de vermeende waarheid die in de Bijbel zou staan. Daarin wemelde het volgens hem ‘van absurde, onlogische en immorele passages’. Hij verwierp elke vorm van mysticisme en plaatste daar net als Kant de rede tegenover. ‘Het formidabelste wapen tegen fouten van elk type is de rede’, aldus Paine. Toch was hij geen atheïst, eerder een deïst. Hij stierf in 1809 in New York. Volgens de legende kwamen er slechts 9 mensen op zijn begrafenis. En het valt op hoe weinig aandacht er vandaag, 200 jaar na zijn dood, nog aan Thomas Paine gegeven wordt. Geen viering, geen colloquium geen speciale uitgave van zijn boeken. Nochtans waren de ideeën van Paine bijzonder progressief en belangrijk. Ook vandaag blijven zijn kerngedachten bijzonder actueel. ‘Mensen kunnen geen mensen bezitten; en zo heeft ook geen enkele generatie het recht om te beschikken over generaties die nog moeten komen’. In het licht van het oprukkende religieus fanatisme waarbij vrouwen behandeld worden als tweederangsburgers, van het wilde kapitalisme in China en andere landen waarbij arbeiders worden uitgebuit, en van de ecologische problemen die de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen op de helling zet, is dit een bijzonder actuele boodschap die we niet mogen vergeten. Alle verdedigers van de Verlichting moeten het werk van Paine verder zetten want A New Age of Reason is noodzakelijk.


Recensie door Dirk Verhofstadt



Liberales organiseert op maandag 9 juni 2009 om 20 uur een lezing door Dirk Verhofstadt over Thomas Paine en dit naar aanleiding van de 200ste sterfdag van deze liberale filosoof. De lezing grijpt plaats in het Liberaal Archief, Kramersplein 23 te Gent. De inkom is gratis, maar inschrijven moet wel op mailto:andreas@liberales.be.

Christopher Hitchens, De rechten van de mens van Thomas Paine, Mets&Schilt – Roularta Books, 2008

Links
mailto:andreas@liberales.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be