Het verdriet van Darwin

boek

Jan De Laender

Ruim 120 jaar na zijn dood blijft Charles Darwin een van de meest besproken en omstreden wetenschappers van de moderne geschiedenis. Zijn evolutietheorie vernietigde één van de laatste en meest krachtige argumenten voor het geloof in een God als schepper van de mens. Het is ook de reden waarom zijn theorie, die door bijkomend onderzoek en inzicht wetenschappelijk steeds opnieuw wordt bevestigd en ondersteund, vanuit religieuze hoek zo fel wordt aangevallen. Onder druk van religieus-conservatieve krachten is er in de Verenigde Staten zelfs een heuse heropleving van het creationisme of de opvatting dat de aarde, de planten, de dieren en de mens werden ‘geschapen’. Hierbij verwijzen ze naar Genesis I en II, de eerste twee hoofdstukken van de Bijbel. Maar ook in de islamwereld wint het creationisme veld en wordt de evolutietheorie afgedaan als ‘ongelovig’.

Over het leven, het werk en de betekenis van Charles Darwin schreef psycholoog Jan De Laender het indrukwekkende boek Het verdriet van Darwin met als veelzeggende ondertitel Over de pijn en de troost van het rationalisme. Hij is zich heel goed bewust van het opkomende anti-intellectualisme en countert dit met een goed opgebouwde tekst waarin hij de ontstaansgeschiedenis, de inhoud en het belang van de evolutietheorie van Charles Darwin schetst. En dat is ook nodig, want alhoewel de evolutieleer verplichte leerstof is voor elke Westerse scholier, zijn er maar weinigen die het monumentale werk The Origin of Species of andere boeken van Charles Darwin volledig hebben gelezen. Daarbij komt ook dat de evolutietheorie helemaal niet zo eenvoudig is als sommigen denken. De bekende serie tekeningen van dieren die langzaam overgaan in apen en tenslotte in mensen mag dan wel de essentie van de evolutietheorie weergeven, tegelijk zorgt het voor een te grove vereenvoudiging van een ingewikkeld proces dat alleen door doorgedreven studie in al zijn facetten begrepen kan worden.

Charles Darwin was van zich al van jongs af aan bewust van de enorme rijkdom van het leven en van het bestaan van talloze levensvormen, zowel bij planten als dieren. Tijdens zijn legendarische reis om de wereld met het schip de Beagle van 1831 tot 1836 drong het besef door dat alle leven op aarde met elkaar verbonden moest zijn, dat de diverse soorten kunnen veranderen en dat er een continu proces van natuurlijke selectie gaande is. Die selectie zorgt ervoor dat sterken en goed aangepasten overleven en zwakken en minder goed aangepasten uitsterven. Hij bezocht onder andere de Galápagos-eilanden, waar verschillende vinkensoorten leven. Iedere soort heeft zijn eigen voedselvoorkeur. De vinken verschillen van dunsnavelige insecteneters tot diksnavelige zadeneters. Omdat ieder eiland zijn eigen vinkensoorten kent, bedacht Charles Darwin dat zij allemaal moesten afstammen van een gemeenschappelijke voorouder. Tenslotte zag hij ook in dat de mens geen speciale, verheven plaats in de natuur innam maar net als planten en dieren een product was van de werking van onwrikbare natuurwetten. Daarmee maakte hij een einde aan het idee dat al het leven op aarde, dat zo complex en vernuftig in elkaar steekt, geschapen werd door een intelligente ontwerper. De werkelijkheid is dat elke plant en elk levend wezen het resultaat is van een samenspel van toevallige erfelijke variaties en natuurlijke selectie.

Ook na zijn reis ging Charles Darwin door met onderzoekingen en experimenten. In 1858 publiceerde hij samen met Alfred Wallace (die onafhankelijk van Charles Darwin tot het inzicht was gekomen dat soorten uitsterven en nieuwe soorten ontstaan) een eerste artikel over de natuurlijke selectie in het wetenschappelijk tijdschrift Journal of the Linnean Society. Een jaar later verscheen dan zijn boek On the Origin of Species dat onmiddellijk bijval kreeg, niet alleen omwille van de logica van de inhoud, maar ook door de sterke bewijsvoering en feitenkennis. Jan De Laender wijst terecht op de popperiaanse manier van denken bij Charles Darwin, namelijk zijn houding om zijn hypothesen steeds opnieuw te onderwerpen aan de meest felle kritiek. Die kritische houding blijkt ook uit zijn volgende boeken waaronder The Descent of Man en zijn autobiografie. Zo erkende hij ook dat hij geen bevredigend antwoord had op het probleem van de erfelijkheid. Het zou duren tot 1953 alvorens Hewitt Watson en Francis Crick de structuur van het DNA ontdekten, meteen het sluitstuk van de theorie van Charles Darwin. “Eén typische Darwin-bladzijde bevat meer observaties dan heel de Gesammelte Werke van Freud”, zo schrijft Jan De Laender, die geen goed woord heeft voor de grondlegger en de principes van de psychoanalyse die hij onwetenschappelijk noemt.

In de verdere hoofdstukken gaat Jan De Laender dieper in op de evolutietheorie zelf en die is minder eenvoudig dan velen zich voorstellen. Zo bespreekt hij de overgang van de eerste levende eencellige organismen naar meercellige organismen en de beruchte ‘Cambrische’-explosie tot een grote rijkdom van nieuwe meercellige vormen. Tegelijk wijst hij erop dat dagelijks tientallen soorten op aarde uitsterven, meestal ingevolge menselijke interventies. Maar dat heeft ook van doen met andere ‘tegenkrachten’, want alhoewel elke soort een onbeperkt vermogen tot reproductie kent, blijven hun aantallen toch beperkt. Denk aan epidemieën zoals de pestbacil die in de 14de eeuw de Europese bevolking bijna halveerde. De belangrijkste tegenkracht is misschien wel het leven zelf, want voortdurend wordt leven vernietigd door ander leven (zoals vogels die insecten eten). En daarbij speelt de natuurlijke selectie een beslissende rol. Dat alles bracht Charles Darwin tot het inzicht dat de natuur geen doel heeft. En juist dit inzicht is voor veel mensen zo schokkend, namelijk het feit dat er geen goede, bezorgde vader bestaat die over zijn schepselen waakt. Alleen dat de natuur zo onverschillig is en zich niet om ons lot bekommerd.

Wat de tegenstanders van Charles Darwin zo tegenstond was de opvatting dat mensen zouden afstammen van de thans levende chimpansees en gorilla’s maar dat heeft Charles Darwin nooit beweerd. In zijn boek The Descent of Man stelde hij dat de mens enkel verwant is met de apen en dat onze soort en de apen zouden afstammen van gemeenschappelijke voorouders. Sinds de ontdekking van het DNA is dat laatste ook aangetoond. “De mens staat niet los van de rest van het leven. Hij is door dezelfde processen geschapen als de meest nederige keversoort”, zo schrijft Jan De Laender. Mensen zijn in dezelfde taal geschreven als alle andere levende organismen. Opnieuw wordt duidelijk dat de mens geen speciale plaats inneemt in het heelal. Dat is iets wat tal van mensen, vooral religieus geïnspireerde personen, tegen de borst stoot en niet kunnen aanvaarden. Maar Jan De Laender countert dat het woord God maar een armzalige denkmantel is voor onze onwetendheid. “Ofwel willen we onszelf begrijpen en dan moeten we leven met de pijn die dat meebrengt. Ofwel vluchten we voor de pijn, maar dan worden we vijanden van de waarheid en zullen we over onszelf alleen maar kunnen denken in termen van leugens, mythes en religieuze verzinsels.”

Het boek geeft een prima inzicht in de denkwereld van Charles Darwin en zijn behoedzaamheid om zijn fantastische ontdekking openbaar te maken. Die behoedzaamheid was geen mankement maar juist een teken van beschaafd respect van een man voor de bestaande denkwereld. Zo wilde hij zijn theorie maar bekend maken mits akkoord van zijn gelovige echtgenote (de passage waarin zijn vrouw hem daartoe toestemming geeft is trouwens heel aangrijpend). Toch ontbreekt in het boek een hoofdstuk over het misbruik door tal van denkers en politici van het zogenaamde ‘sociaal darwinisme’ waarbij vooral nationalisten en racisten zich beriepen op de ideeën van Charles Darwin om hun dadendrang een positief-selecterende functie te geven. Zelf heeft hij dit nooit gewild. Daarvoor was zijn bekommernis voor de medemens te groot.

Jan De Laender is enkele weken voor de publicatie van dit boek overleden. Zijn laatste hoofdstuk - onder de titel Het verdriet en de troost - leest dan ook als een soort filosofisch afscheid waarin hij duidelijk maakt dat de waarheid belangrijker is dan welke verzinsels ook. Pas toen de mens vertrouwde op zijn empirische vaststellingen slaagde hij erin om de waarheidsclaims van de geopenbaarde godsdiensten achter zich te laten en voort te gaan op zijn eigen zintuiglijke ervaringen. Het was alvast deze houding die Charles Darwin dreef tot diepgaand onderzoek en voorzichtige conclusies. Die conclusies storen blijkbaar heel wat mensen en doen soms pijn, maar ze bieden ook troost. Het boek van Jan De Laender is een hommage aan de bijzondere persoonlijkheid die Charles Darwin was. Een man met een groot eerbied voor de natuur, de wereld en het leven rondom zich. Met een bijzondere gevoeligheid voor zijn medemensen (zo verzette hij zich radicaal tegen elke vorm van raciale superioriteit). In die zin is dit boek een aanrader voor al wie de mens Charles Darwin en zijn evolutietheorie beter wil leren kennen. Maar het is een must voor al wie de correcte ingesteldheid van een integere wetenschapper wil leren kennen.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Jan De Laender, Het verdriet van Darwin, Acco, 2004.

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be