De toekomst is vrij

boek vrijdag 13 december 2002

Karel De Gucht

Het communisme implodeerde, de vrije markt triomfeerde. Zo eindigde de vorige eeuw: maar daarmee is de geschiedenis nog niet geŽindigd. De politieke discussie krijgt er wel een totaal andere dimensie door. De liberale idealen van verantwoordelijke vrijheid, democratie en respect voor het individu krijgen ongekende kansen. In landen waar ze tot voor kort onbekend waren, worden ze nu in het politieke systeem verwerkt. In de westerse wereld winnen ze aan geloofwaardigheid. Hoe pas je dat liberale gedachtegoed toe op een samenleving in volle verandering, waar migratie voor schokgolven zorgt en de natiestaten aan invloed verliezen? Onze samenleving zoekt naar een evenwicht tussen individuele vrijheid en veiligheid en aanvaardt de beproefde levensbeschouwelijke opvattingen niet meer als enig richtsnoer. In zijn boek De toekomst is vrij gaat VLD-voorzitter Karel De Gucht op ontdekkingstocht. Welke route kiest het liberalisme voor de komende jaren? Wat betekent dat dan voor een aantal practische problemen als migratie, milieu of veiligheid? Hoe moet Vlaanderen zich verder ontwikkelen in dat nieuwe veel ruimere Europa? Hoe wordt er vorm gegeven aan de pluralistische democratie?

In tegenstelling tot zijn collegae-politici die boeken publiceren gaat De Gucht daarvoor eerst op zoek naar de ideologische grondslagen van zijn denken. Het politiek-filosofisch interessantste deel is dan ook zijn omschrijving van het begrip vrijheid. In een klein zinnetje verwijst hij naar het feit dat in het begrip vrijheid een opdracht verborgen zit: Du kannst, denn Du sollst. Hiermee koppelde Immanuel Kant de autonomie van het individu aan de plicht tegenover anderen. De plicht om er als mens 'te zijn voor anderen' die onvoorwaardelijk is en niet vervalt omdat iemand geen rechten kan doen gelden op andermans hulp. Belangrijk zijn ook de omgevingsfactoren die de menselijke vrijheid conditioneren, zoals ziektes, handicaps, dementie en verslaving. "De verwezenlijking van de economische en sociale rechten veronderstelt dat de leden van een maatschappij een aanzienlijk deel van wat ze produceren samenbrengen en herverdelen om bijvoorbeeld de sociale zekerheid te financieren", schrijft De Gucht. Die sociale en economische rechten ziet hij immers als onmisbare bouwstenen van de maatschappelijke vrijheid. Als vanzelf komt hij dan ook uit bij het gedachtegoed van John Rawls en zijn Theory of Justice, dat ongelijkheid niet uitsluit, maar haar binnen rechtvaardige grenzen houdt. In tegenstelling tot socialisten vertrouwt De Gucht hiervoor op de vrijheid en de vrijwillig opgenomen politieke verplichting waarmee hij zich afzet tegen de dwang en het egalitarisme van socialisten. Verder stelt De Gucht dat de strijd voor vrijheid en zelfbeschikkingsrecht van de mens nooit ten einde zal zijn. Waarmee hij ook aangeeft dat het liberalisme nog een grote taak te vervullen heeft, nl. de verzoening tussen individualisme en universalisme, allicht de grootste uitdaging voor deze eeuw.

De mens heeft het recht om te twijfelen. Daarmee komt De Gucht automatisch uit bij het pluralisme als een grondbeginsel voor het liberalisme. Uiteraard staat het iedereen vrij te denken en te geloven zoals hij of zij wil. Maar wanneer bepaalde stromingen met geld van de overheid algemeen toegankelijke diensten aanbieden zoals gezondheidszorg of onderwijs dan moet de overheid ook normen kunnen opleggen inzake kwaliteit, toegankelijkheid en niet-discriminatie. Zo komt het niet aan de inrichtende machten (zoals Caritas Catolica) toe om te zeggen welke rechten van toepassing zijn. Die rechten komen de patiŽnt en de arts toe. Om het pluralisme meer kansen te bieden zouden scholen en ziekenhuizen hun besturen democratisch moeten samenstellen. Dit betekent niet dat scholen geen eigen project zouden kunnen volgen, maar democratisch verkozen schoolbesturen zullen als vanzelf dichter aansluiten bij de maatschappelijke realiteit. Een ander aspect van het pluralisme is de vrijheid van meningsuiting en verdraagzaamheid. Die is essentieel, maar mag geen reden zijn om flagrante schendingen van mensenrechten te tolereren.

Veiligheid is een mensenrecht. Het is de bescherming door de overheid tegen elke aantasting van de menselijke integriteit en van eigendom. De Gucht keert zich terecht af van het intellectueel linkse discours waarbij het veiligheidsprobleem werd geminimaliseerd uit schrik voor een repressief model. Daarbij haalt hij zwaar uit naar de PS en Ecolo die zich blijven verzetten tegen een jeugdsanctierecht. De overheid moet optreden en het vertrouwen van de bevolking op dit vlak opnieuw herwinnen. De recente hervorming van de politie begint resultaten op te leveren. Maar het zal nog een tijd duren voordat ook de bevolking dit inziet en ervaart. Heel terecht wijst De Gucht erop dat de angst voor criminaliteit en migratie sommige rechtse (en populistische) politici naar een aftands nationalisme duwt waardoor het probleem nog groter wordt. Vanuit liberaal standpunt is het belangrijk te wijzen op het feit dat liberalen een harde aanpak van de criminaliteit zien als een middel om te komen tot meer vrijheid voor het individu, terwijl extreem-rechts dit eerder ziet als een doel op zich, nl. de organisatie van een sterke staat. Zo moeten liberalen zich ook blijven verzetten tegen de tendens waarbij private burgers 'het recht in eigen handen nemen'. Om de georganiseerde criminaliteit te bestrijden kunnen we niet alleen binnen onze grenzen blijven, zoals extreme nationalisten dit voorstellen, maar hebben we nood aan een Europese aanpak.

Karel De Gucht vertrekt in zijn politiek handelen vanuit het vertrouwen in de mens en zet zich af tegen het geÔnstitutionaliseerde wantrouwen. In feite gaat het hier om twee tegengestelde mensvisies. Zij die geloven in de maakbaarheid van de samenleving en zij die geloven in de kracht van de ontvoogde mens om zijn lot in eigen handen te nemen. Dit klinkt theoretisch maar heeft in de praktijk zichtbare gevolgen. Neem het milieubeleid. Al te zeer gaan beleidsmensen uit van een negatief vooroordeel tegenover mensen en willen ze zijn gedrag aan banden leggen. Mensen zijn nochtans milieubewust en handelen doorgaans overeenkomstig. Niet omdat ze moeten of onder dreiging van straffen, maar omdat ze een proper milieu gewoon belangrijk vinden. De oplossing voor milieuproblemen is dus geen kwestie van meer regels, beperkingen en taksen, maar juist van individuele verantwoordelijkheid gekoppeld aan een geloof in de creativiteit van de markt om meer milieuvriendelijke producten te produceren. Vertrouwen in de mens is ook niet tegengesteld aan een geloof in het belang van een actief middenveld. "Er is nauwelijks een betere illustratie van verantwoordelijke vrijheid te vinden dan mensen die de handen in elkaar slaan om samen iets te doen." Een sterk sociaal weefsel is een sterk wapen tegen extreem rechts. Maar dat is niet hetzelfde als belangenorganisaties die zelf het beleid willen bepalen met leiders die hun eigen machtspositie belangrijker vinden dan de leden die ze vertegenwoordigen. Zo moeten vakbonden transparanter worden, zich democratischer organiseren en meer openheid betonen over hun eigen financiŽn.

Vertrouwen in de mens is ook nodig voor een sterke economie. Jongeren moeten opnieuw risico's durven nemen en de overheid moet ze daarin aanmoedigen. Ondernemen wordt nog teveel als iets onethisch beschouwd terwijl het juist de basis vormt voor onze welvaart en sociale bescherming. Intussen moet ook de overheid zo efficiŽnt mogelijk omspringen met de beschikbare middelen. Een sterke economie en een efficiŽnte overheid zijn immers de beste waarborgen voor een sterke sociale zekerheid. Maar vertrouwen in de mens betekent geen blind vertrouwen. Zo haalt De Gucht keihard uit naar de protagonisten van de bubbeleconomie waarbij managers alle denkbare trucken toepasten om hun winsten kunstmatig op te drijven, incluis het wegmoffelen van verliezen en het smeren van zogezegd neutrale auditors. "De prijs van deze collectieve kapitalistische zinsverbijstering in menselijk leed is niet miniem", schrijft hij. De Gucht toont overtuigend aan dat de VLD een partij is die aandacht heeft voor de sociale noden van de mens maar ook voor de maatschappelijke en economische ontwikkelingen die onherroepelijk op ons afkomen.

Een van de ontwikkelingen is alvast de toenemende migratie naar het rijke westen. Het volledig afsluiten van Europa en ons land is onmogelijk en vanuit liberaal standpunt ook onaanvaardbaar. De geschiedenis heeft aangetoond dat landen met een migratiegeschiedenis meer economische groei kenden. Dat bewijst ook de Zweedse historucus Johan Norberg in zijn boek Leve de globalisering. Ook de toenemende vergrijzing en de dalende nataliteit en maken vervangingsmigratie noodzakelijk. Aan de andere kant beseft De Gucht dat we de grenzen niet zomaar wijd open kunnen zetten. Dit zou ons sociaal systeem totaal ontwrichten. Intussen maken ook tal van mensen misbruik van de gezinshereniging. In elk geval leidt dit alles tot toenemende angst bij de eigen beolking en succes voor extreem rechts. De beste oplossing is voor De Gucht het stimuleren van de economische groei in de landen van herkomst zelf. Daarom is de uitbreiding van de Europese Unie zo belangrijk.

Intussen moet idereen in ons land de principes van de democratische rechtstaat erkennen en naleven. Gedwongen huwelijken, fundamentalistische uitspraken van imams en zaken die ingaan tegen de scheiding van kerk en staat zijn derhalve onaanvaardbaar. De Grondwet is belangrijker dan de Bijbel of de Koran. Dit principe vloeit voort uit de Verlichting en mogen we niet te grabbel gooien. Hiermee richt De Gucht zich tegen het cultuurrelativisme dat al te lang het politiek correcte denken heeft gedomineerd. De gevolgen van een dergelijk relativisme kennen we intussen in de figuur van Jahjah en zijn AEL-beweging die zich niet willen integreren in onze samenleving en die de wapens van onze democratie precies wil gebruiken tegen de democratische rechtstaat, de gelijkberechtiging, de tolerantie en het pluralisme. Eens er voldoende lesaanbod is kunnen we van migranten ook eisen dat ze onze taal machtig worden. Dat is voor De Gucht geen aantasting van de vrijheid maar juist een middel om beter gewapend deel te nemen aan het sociale verkeer.

De Gucht komt op voor meer Vlaamse bevoegdheden. Dat doet hij niet vanuit een eng nationalistisch bewustzijn maar puur zakelijk en gebaseerd op rechtvaardigheid. Hij stelt immers vast dat de Franstaligen dwars liggen op essentiŽle zaken zoals het jeugdsanctierecht, de hervorming van de NMBS en de administratie. Maar nog moeilijker liggen de onverantwoorde meeruitgaven voor gezondheidszorgen in het Zuiden van het land. Ook inzake werkgelegenheid bestaat een cultuurverschil. Vlaanderen blijft intussen wel instaan voor het grootste deel van de bijdragen voor de ziekteverzekering en van de algemene belastingen. Deze toestand is onhoudbaar. Natuurlijk verwerpen de franstaligen en Belgicisten deze visie. Maar het is een onvermijdelijke evolutie. In een televisieoptreden wees De Gucht er al op dat BelgiŽ langzaam maar zeker verdampt, waarbij steeds meer bevoegdheden in handen zullen komen van de regio's of omgekeerd zullen opgaan in Europa. Dit is geen extreme visie van een Blut-und-Boden politicus, maar de nuchtere vaststelling van een zelfverzekerde voorzitter van de grootste politieke formatie in ons land.

Dat De Gucht lange tijd werkzaam was in de Europese politiek merk je in zijn laatste hoofdstukken. Het vertrouwen in Europa erodeert met de dag. Vooral de angst om overspoeld te worden vanuit Oost-Europa groeit gestaag. Toch mag dit geen reden zijn om de uitbreiding van Europa te vertragen zoals de socialisten nu plots vragen. Integendeel, de uitbreiding moet met spoed gaan. Daarbij moeten we genereus zijn zodat we die landen in ťťn generatie op het Europese welvaartspeil kunnen tillen. Eenzelfde angst gaat uit van de wereldwijde globalisering. Ook hier is angst en schrik voor verandering een slechte raadgever. Willen we de wereld leefbaar houden voor iedereen dan is evenwel niet minder, maar juist meer globalisering nodig, en niet minder, maar meer vrije markt. Daarom pleit De Gucht terecht voor de afbouw van importheffingen en landbouwsubsidies die de EU, maar vooral de VS opleggen en heffen. In feite bestaat er geen echte vrijhandel zolang de rijke landen via protectionistische maatregelen belangrijke sectoren zoals de landbouw afschermen van de rest van de wereld.

Angst voor het onbekende en het vreemde, protectionisme en conservatisme bieden geen antwoord op de uitdagingen van morgen. Hiermee neemt De Gucht afstand van antiglobalisten, socialisten en conservatieve politici zoals vroeger Reagan en Tatcher en thans Bush. Hun compassionate conservatism of conservatisme met een hart heeft niets vandoen met het liberalisme. Meer nog, het staat er diametraal tegenover. Omdat het conservatisme inspeelt op primaire en irrationele gevoelens en de vrijheid van het individu ondergeschikt maakt aan tradities, gewoontes en religies. Omdat het de mens wantrouwt en zijn of haar lot in zijn of haar plaats wil uitstippelen. Daar wil De Gucht niets van weten. Zijn geloof in de mens en zijn vrijheid is bijzonder groot. Toch wijst hij ook het extreme libertarisme of de absolute vrijheid af. Het respect voor de vrijheid van de andere en de combinatie van verantwoordelijke vrijheid met sociale bescherming maken voor hem de kern uit van het moderne liberalisme. Het boek is een must voor al wie de politiek-filosofische grondslagen van het liberalisme wil kennen in relatie met de hedendaagse politieke problemen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Karel De Gucht, De toekomst is vrij, Houtekiet, 2002

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be