Ralf Dahrendorf

boek vrijdag 01 juni 2007

Huub Broekhuijse

De Duits-Britse gewezen politicus Ralf Dahrendorf wordt samen met Anthony Giddens, Ulrich Beck en Jürgen Habermas beschouwd als een van de meest invloedrijke filosofen (en sociologen) van onze tijd. Zijn vader werd in 1932 als sociaal-democraat verkozen in de Duitse Rijksdag. Het jaar daarop stortte het parlementaire systeem onder druk van de nazi’s in elkaar en raakten de sociaal-democraten in de verdrukking. Ralf Dahrendrof raakte betrokken bij het scholierenverzet en verspreidde clandestien informatie over de concentratiekampen. Eind 1944, op vijftienjarige leeftijd werd hij alsnog gearresteerd en opgesloten. Het zou zijn verdere visie op de onaantastbaarheid van de menselijke waardigheid blijvend beïnvloeden en hem de weg doen inslaan van het liberalisme en de sociaal-democratie die hij als de twee kinderen van de Verlichting beschouwde. Na de oorlog studeerde Ralf Dahrendorf filosofie en sociologie aan de Universiteit van Hamburg, en trok daarna naar de London School of Economics waar hij onder invloed kwam van Karl Popper. Dahrendorf wordt door velen beschouwd als de man die het concept van de open samenleving van Popper in de voorbije decennia verder heeft gepreciseerd en geactualiseerd.

Over de politieke en filosofische ideeën van Dahrendorf schreef de Nederlandse socioloog Huub Broekhuijse het politiek-filosofische proefschrift Ralf Dahrendorf over neoliberalisme, sociaal liberalisme en sociaal democratie dat onlangs verscheen in boekvorm. Het biedt een interessant overzicht van de evolutie van het politiek en economische denken in West Europa, meer in bijzonder in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk en dit gedurende de voorbije zestig jaar. De auteur schetst daarin het opmerkelijke succes van de keynesiaanse sociaal-economische politiek die na de oorlog opgang maakte en die van de sociaal-democratie een succesverhaal maakte – men sprak van het gouden tijdvak of les Trente Glorieuses. De economische crisis van begin jaren zeventig zorgde evenwel voor een keerpunt. Misschien moet die kentering al iets vroeger gesitueerd worden, namelijk in het zog van mei ’68 waarvan Dahrendorf scherp opmerkte dat deze beweging ‘tevens de kiemen van een nieuwe liberale vrijheid in zich draagt’. In elk geval zien we vanaf het einde van de jaren zeventig een duidelijke koersverandering met de opkomst van het zogenaamde neoliberalisme dat op politiek vlak nog bevestiging kreeg door de val van de Berlijnse Muur. Voor Francis Fukuyama was met de liberale democratie het ‘einde van de geschiedenis’ bereikt.

Ralf Dahrendorf is het met die laatste visie nooit eens geweest – net als Karl Popper trouwens die de uitspraken van Francis Fukuyama als ‘onzinnig’ bestempelde. Hij zag de implosie van de communistische staten wel als een bewijs voor Poppers gelijk dat gesloten samenlevingen niet levensvatbaar blijken, maar voor hem betekende dit niet het einde van de geschiedenis wel eerder een ‘herbegin’. Het is die instelling die van Dahrendorf zo’n belangrijk denker maakt. Steeds opnieuw onderzoekt hij naar het juiste evenwicht tussen de begrippen vrijheid en gelijkheid die binnen het liberalisme zo’n essentiële rol spelen. In elk geval keerde hij zich net als Popper tegen elk dogma of monopolie van een ideologisch systeem dat onvermijdelijk uitdraait op een gesloten systeem. In die zin keerde hij zich tegen die andere liberale reus: Friedrich von Hayek ‘die de fatale neiging heeft om tegenover het socialisme een ander systeem te zetten’. Het absolute geloof in de vrije markt, zeg maar marktfundamentalisme is in wezen net als het marxisme in tegenspraak met het wezen van de open samenleving. En toch waren het de neoliberale ideeën van von Hayek en Friedman die toen in de praktijk werden omgezet, eerst in het Verenigd Koninkrijk onder Tatcher later in de VS onder Reagan

De neoliberale ideeën waren helemaal niet nieuw. Ze vloeiden voort uit een beweging tegen elke vorm van staatsinterventionisme en planeconomie die reeds eind jaren dertig aan een opmars begon. Eerst nog wat academisch binnen denktanks en de beruchte Société du Mont-Pèlerin die werd opgericht in 1947 met onder de deelnemers Friedrich von Hayek, Milton Friedman, Wilhelm Röpke, Lionel Robbins, Ludwig Erhard en …Karl Popper. Hun invloed zou in de keynesiaanse periode nog beperkt blijven, maar eind jaren zeventig braken ze door. Dahrendorf stond er steeds sceptisch tegenover; hij vreesde dat het radicale neoliberalisme de sociale samenhang van de samenleving zou ondermijnen en op termijn ook de democratie. Een en ander heeft te maken met zijn visie tegenover het begrip ‘vrijheid’. Dahrendorf volgt eerder de kantiaanse invulling van de vrijheid als een ‘verantwoordelijke vrijheid’. Du Kannst denn du Sollst, in het begrip vrijheid zit een plicht verbonden. Vandaar ondermeer zijn pleidooi voor een gegarandeerd minimum inkomen voor iedereen. Daarnaast onderschrijft hij ook Kants ideeën over het wereldburgerschap: ‘ons handelen dient geleid te worden door de wil de maatschappij van wereldburgers te bevorderen.’ Het is tevens zijn repliek op bepaalde immorele gevolgen van een globalisering zonder een zekere internationale rechtsorde.

Dat neemt niet weg dat Ralf Dahrendorf zich in de loop van de voorbije decennia ook afwendde van de sociaal-democratie en haar al te grote goedgelovigheid in de staat. Begin jaren tachtig kondigde hij het einde van de sociaal-democratische aan. ‘Het heeft zijn grenzen bereikt, is uitgeput en dreigt te verworden tot status-quo. Ten tweede biedt het juist hierdoor geen werkzame receptuur voor de nieuwe historische fase, die zich aandient’. Profetische woorden want de ondergang van het sovjetcommunisme en de toenemende globalisering hebben ook de sociaal-democratische partijen die aan de macht kwamen in de jaren negentig onder de ‘geïnstitutionaliseerde neoliberale paradigmata’ geplaatst. Tegelijk waarschuwde Dahrendorf de liberalen dat ze ‘zich schrap moeten zetten voor het behoud van essentiële verworvenheden uit de lange liberale en de korte sociaal-democratische eeuw’ en zich moeten hoeden voor populisme en een sluimerend autoritarisme. Het lijken op het eerste zicht wat overtrokken stellingen, maar ze waren in die tijdsgeest (pakweg 10 jaar geleden) bijzonder scherp, zeker in het licht van de toen schijnbaar onvermijdelijke opmars van het marktfundamentalisme.

Nadien zijn moderne sociaal-democraten en liberalen in diverse landen gaan samenwerken in de zogenaamde ‘derde weg’. De eersten hebben finaal afstand genomen van hun door de staat geleide economische ideeën, de tweeden zijn niet meegegaan in de totale vermarkting. Er zijn tal van sectoren die beter in handen van de overheid blijven zoals het onderwijs, de sociale zekerheid, het geldwezen en natuurlijk het rechtssysteem. ‘Verwevenheid mag, maar de grens tussen staat en markt dient scherp gemarkeerd te blijven’, aldus Dahrendorf. In elk geval betoont de Brits-Duitse denker zich een waardige erfgenaam van Popper waar hij zich afzet tegen elke vorm van ongecontroleerde macht. Zijn aandacht voor de waardigheid van de mens maakt dat hij voortdurend op zoek gaat naar evenwicht tussen vrijheid en rechtvaardigheid. In die zin staat Ralf Dahrendorf als geen ander model voor het Europese systeem waarin mensen aangemoedigd worden om aan de slag te gaan en tegelijk voldoende bescherming te krijgen indien ze in de problemen raken. De ideeën van Ralf Dahrendorf worden in tal van Europese landen in de praktijk toegepast. Het is goed dat Huub Broekhuijse dit nu ook boekstaaft.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Huub Broekhuijse, Ralf Dahrendorf over neoliberalisme, sociaal liberalisme en sociaal democratie, Damon, 2007

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be