Manifeste pour un Islam des Lumières

boek vrijdag 18 mei 2007

Malek Chebel

Islam verbinden met Verlichting kan gewaagd en ambitieus overkomen, maar niets daarvan. De verbinding van beide ligt in de lijn van een dynamiek die in de negentiende eeuw op gang is gekomen en voortgezet werd door talrijke hervormers die het gezicht van die religie hebben willen veranderen door terug te grijpen naar de rede. Die denkers werden voor ‘ketters’ versleten. Vandaag is het debat echter bijzonder actueel geworden: is de islam verenigbaar met de filosofie van de Verlichting, met de beginselen van de laïciteit, met de gelijkheid tussen de geslachten, met de tolerantie en de democratie? Moet de islam zich aanpassen aan de moderniteit of, integendeel de moderniteit aan de islam, wat de fundamentalisten eisen?

Malek Chebel sluit van meet af aan elke dubbelzinnigheid uit. Hij is wel degelijk een moslim en een gelovige die zich duidelijk positioneert met de verklaring dat ‘het geloof niet botst met verandering maar is er de eerste voorwaarde van’. Vertrekkend van een kritiek op het fundamentalisme en op een reactionaire lezing van de koran, houdt hij een stevig pleidooi voor het bevorderen van een islam van de Verlichting, zijnde een islam van de 21ste eeuw waarbij hij bijzondere nadruk legt op een tweevoudige noodwendigheid: de noodzakelijke evolutie van de situatie van de vrouw en de ontwikkeling van onderwijs en wetenschap, domeinen die vandaag in de islamitische landen nog steeds veel te stiefmoederlijke worden behandeld.

In zevenentwintig stellingen geeft Chebel antwoorden op de vragen van onze tijd. Daarmee wil hij bijdragen tot de heropleving van een islam die vandaag doorgaat voor verstard en wars van elke evolutiemogelijkheid. De stellingen zijn rationeel gefundeerd en vertrekken van de historische, sociale en economische werkelijkheid. Men kan ze groeperen in vijf grote afdelingen: stellingen over de dogma’s, stellingen om de religieuze voorschriften te actualiseren, stellingen die het individu als dusdanig en de positie van de vrouw beogen, stellingen gerelateerd aan de politiek en tenslotte stellingen die een opening naar de moderne samenleving bevorderen.

Tekstinterpretatie, heilige oorlog en fatwa's, het statuut van de vrouw, corruptie, lijfstraffen, ere- en politieke moorden, democratie, gewetensvrijheid en vrijheid van meningsuiting, het is maar een greep uit de talrijke onderwerpen van dit manifest dat het handvest van de nieuwe islam zou kunnen zijn. Het algemeen thema, de voorgestelde denkpistes, de stijl en de rijkdom van het gebezigde vocabularium maken het boek zeer toegankelijk, positief, inhoudelijk revolutionair maar vooral, bijzonder aangenaam om lezen.

Een van de hoofdstukken herinnert aan het ‘… primaat van de politiek voor het bestuur van de civitas’. In een interview vertaalt de auteur zijn visie daarover als volgt: "In de islam bestaat er geen scheiding tussen het religieuze en het politieke. En ook al pleit ik met aandrang voor die scheiding, ik moet helaas rekening houden met de werkelijkheid. Zoals de zaken er nu aan toe zijn is alles islamitisch: van vrouwelijke seksualiteit, tot moraal over ruil en handel. Zodra een predikant zijn mond opent, vermengt hij de twee domeinen". Of nog: "Men moet de navelstreng tussen het religieuze en het politieke radicaal durven doorknippen. Wij zijn de eerste generatie die dat durft te eisen. Ik respecteer de geestelijken, voor zover zij in hun moskee blijven. Politiek is een volwaardige wetenschap die niet kan bedreven worden door mensen, die gevormd zijn naar de lezing van de tekst. Maar aan de andere kant: politiek mag zich evenmin inlaten met de godsdienst".

Zoals talrijke intellectuelen, maar dan met een bijzondere kracht en een groot talent, onderstreept de auteur het verschil tussen ‘de islam die gezorgd heeft voor ontwikkeling en verspreiding van de alchimie, de sterrenkunde, de wiskunde en zoveel andere disciplines die de wereld vooruit geholpen hebben’ en de beduidende achterstand die de moslimlanden vandaag opgelopen hebben op het vlak van research en technologische innovatie. Malek Chebel ontpopt zich als een ideoloog van die andere islam, een islam gestoeld op de werkelijkheid van deze tijd, dynamisch en modern, tolerant en positief ingesteld en vooral volledig geschikt om zich in te passen in de wereld van vandaag en morgen. Zijn Manifeste pour un islam des Lumières wordt zodoende het handvest van een nieuwe moslim godsdienst, hervormd in zijn intellectuele en morele praxis .

In zijn opzet om de ‘de islam aan zijn tijd te koppelen’ aarzelt de auteur niet om met een bijzondere aandacht voor rechtvaardigheid en solidariteit al die dingen te heroverwegen die het dagelijks leven van de moslim man en vrouw bepalen. Hij wil, om het met zijn eigen woorden te zeggen een bijdrage leveren "…tot het bouwwerk waarvan de grondvesten gelegd werden ten tijde van Avaroes, maar het gebouw zelf en de bekroning nog moeten verwezenlijkt worden". De auteur stelt zijn grootste hoop op de jeugd, de burgermaatschappij en op opvoeding ver van autocraten en religieus gezag. Op de vraag naar het ‘waarom’ van het boek antwoordt hij: "Ik heb dit boek op een heel eenvoudige wijze geschreven, zoals een gesprek, omdat het toegankelijk zou zijn voor iedereen, om te beginnen voor de moslims in Europa en in de Arabische wereld. Veel geleerden zijn vandaag bereid om een nieuw zicht op de islamitische godsdienst aan te reiken. Ik van mijn kant, wil de aandacht vestigen op de pluraliteit binnenin de islam. Mijn manifest moet een dadelijk nut hebben. Het reikt antwoorden aan op de vragen over het belijden van de islam in de hedendaagse werkelijkheid. Zo kan het bijdragen tot het ontstaan van een nieuwe moslimsamenleving".

Over zijn lezing van de koran in het licht van verzoening van traditie en moderniteit verklaart hij verderop: "Sedert twintig jaar ben ik professioneel bezig met de koran. Mijn visie is modernistisch, progressief en reformistisch. Ik wil er alle mogelijke kennis uithalen, met gebruik van de methodes en de bevraging waarover wij vandaag kunnen beschikken. Daarbij moet men er steeds van uitgaan dat de koran geen antwoord op alles geeft, maar een gedragsregeling geeft voor het leven van de moslim, gericht op god. Ik eerbiedig die gewijde tekst . Eigenlijk moet ik er mij niet tegen verzetten. Al bij al is het een tekst uit de zevende eeuw en men moet rekening houden met de geschiedenis".

Chebel omschrijft zijn manifest als een ‘audit van de islam vandaag’. Inderdaad, het dynamisch manifest past bijzonder goed in de strijd van al diegenen die zich verzetten tegen obscurantisme en integrisme. Fundamentalisten, reactionairen en andere vijanden van de menselijke vooruitgang zullen de auteur zeker geen warm hart toedragen, temeer omdat hij niet aarzelt onwetende maar helaas veel beluisterde en mediagenieke imams op de korrel te nemen. De strijd die Chebel aangaat is er een van alle leken, zowel van joodse, christelijke islamitische, atheïstische of agnostische inslag. Het is een strijd die ook de godsdienst baat brengt want "een godsdienst die geen rekening houdt met zijn om-wereld kan alleen maar verkalken". Daarom verdienen de statements van Chebel onze volle aandacht, los van ieder vooroordeel. We moeten ze bijzonder ernstig nemen want, zoals Chebel het zelf onderstreept, "kritiek kan slechts waardevol zijn voor zover het in wezen om zelfkritiek gaat: maatstaf van haar zuiverende werking is de liefde die men het bekritiseerde zelf toedraagt".


Recensie door Erik Willaert

Malek Chebel, Manifeste pour un Islam des Lumières, Editions Hachette Littérature, 2004

Links
mailto:e.willaert@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be