Het charisma van Adolf Hitler

boek

Laurence Rees

Over geen enkele historische figuur zijn zoveel boeken verschenen als over Adolf Hitler. Dat heeft natuurlijk te maken met zijn onvoorstelbare levensloop, opmars, successen en latere nederlagen. Hoe is het mogelijk dat een schertsfiguur als Hitler – een mislukte kunstenaar en later leider van een piepkleine politieke randpartij – zoveel macht zou verwerven dat hij de wereld in de meest dodelijke oorlog zou gooien en erin slaagde om zes miljoen Joden in Europa te vermoorden? Nochtans was de kans bijzonder groot dat Hitler nauwelijks een voetnoot in de geschiedenis zou zijn geweest toen hij op 8 november 1923 in München via een putsch probeerde om de macht te grijpen. Die putsch was een enorme mislukking die na enkele uren werd neergeslagen door de politie en het leger. Normaal had Hitler hiervoor de doodstraf of een lange gevangenisstraf moeten krijgen, maar de rechters waren hem goed gezind en bijzonder mild. Hij werd veroordeeld tot 5 jaar gevangenisstraf maar zou slechts een goed jaar moeten uitzitten.

Toch kan het succes van Hitler niet enkel verklaard worden door toeval. De latere dictator had intrinsieke charismatische kwaliteiten die hem een aureool van onfeilbaarheid gaven en die hij doelbewust etaleerde. Over die eigenschappen schreef de Britsee historicus Laurence Rees, directeur van BBC History Programmes, het boek Het charisma van Adolf Hitler. De eerste keer dat hijzelf en anderen merkten dat hij beschikte over bepaalde vaardigheden was als spreker voor een kleine rechts-nationalistische partij waar hij lid van werd en die hij snel naar zijn hand zette. Zo groeide hij uit tot een volksmenner die het publiek kon bespelen met zijn retorisch talent. Natuurlijk speelden de omstandigheden in zijn voordeel: ‘Hitler predikte dus ten overstaan van mensen die wanhopig waren’. Zijn haat tegen de Joden en communisten gingen erin als koek en zorgden voor een bundeling van de afkeer van het Duitse volk tegen het vernederende Verdrag van Versailles.

Maar Rees wijst erop dat dit alleen niet volstond om over te komen als de ‘verlosser’ van een heel volk. Het falen van de democratie en de enorme economische crisis stuwden steeds meer Duitsers naar het zwart-witdenken van de latere dictator. Velen namen Hitler in het begin, en zelfs bij zijn kanselierschap in januari 1933, niet serieus. Ze dachten dat ze de volksmenner gemakkelijk onder controle konden houden, maar de Führer was doortrapter dan gedacht. Hij slaagde erin de andere partijen en politieke tegenstanders uit te schakelen en via enkele spectaculaire acties de massa’s nog meer te bekoren. In de zomer van 1933 sloot hij een Concordaat met het Vaticaan waardoor hij een enorm diplomatiek succes boekte. Een jaar later liet hij de top van de SA en diverse politieke tegenstanders vermoorden waardoor hij zogezegd de willekeur een halt toeriep, wat hem nog populairder maakte. ‘De meerderheid verlangde naar rust en stabiliteit. En nu leek Hitler die rust en stabiliteit te brengen – maar alleen door nog meer geweld te gebruiken,’ aldus Rees. Hiermee legt hij de vinger in de historische wonde van de Duitsers: het feit dat ze Hitler geloofden terwijl ze goed wisten dat hij onmenselijke praktijken toepaste.

Via de aanleg van openbare wegen en bewapening slaagde Hitler erin de werkloosheid te bedwingen. En op politiek en buitenlands vlak boekte hij opeenvolgende successen die hem een aureool van onfeilbaarheid verschaften. Daarom accepteerden ze ook steeds meer radicale maatregelen tegen de joden en de gehandicapten. Hitler was zo slim om de uitvoering ervan in handen te geven van zijn medewerkers en nazi-functionarissen, zodat hijzelf geen schade opliep. Toen er protest kwam tegen de moord op de mentaal en fysiek gehandicapten in de zomer van 1941 liet Hitler het T4-programma onmiddellijk stilleggen. Dat maakte hem paradoxaal nog populairder omdat mensen dachten dat hij geen weet had van dergelijke afschuwelijke zaken. ‘Had hij het maar geweten…’, zo redeneerden velen. Voor 1939 boekte Hitler enorme successen door bluf, lef en overtuigingskracht. De buitenlandse mogendheden plooiden keer op keer voor zijn eisen, wat hem nog populairder maakte. Toen hij op relatief korte tijd Polen, Noorwegen, Luxemburg, België, Nederland en Frankrijk overwon, kon het niet meer stuk. Moest Hitler in de zomer van 1940 gestorven zijn dat zouden de Duitsers hem nu nog beschouwen als de beste en meest succesvolle Duitse politicus van de geschiedenis.

Lange tijd geloofden de Duitsers dat Hitler onfeilbaar was. Pas na de eerste problemen in de Sovjet-Unie en de geallieerde bombardementen op Duitse steden begonnen de inwoners zich vragen te stellen over die vermeende onfeilbaarheid. Intussen was het charisma van de Führer omgeslagen in overmoed. Zo verklaarde hij de oorlog aan de VS na de Japanse aanval op Pearl Harbor en liet hij zijn troepen tegen de wil van zijn generaals verder oprukken naar Moskou. Om zijn oorlogslogica te ondersteunen gebruikte Hitler alle propagandamiddelen om externe vijanden te creëren die de oorzaak waren van het leed van de Duitsers. In eerste instantie de Joden die hij massaal liet oppakken en afvoeren naar de vernietigingskampen in het Oosten. Ook daartegen kwam er nauwelijks protest, al zeker niet van de kerken die de nazipolitiek ondergingen of zelfs aanmoedigden. En hoe meer de geallieerden de Duitse steden lieten bombarderen, hoe feller de bevolking zich kantte tegen de door de Joden ‘gemanipuleerde’ geallieerden.

Hitlers charisma werd nog versterkt door de mislukte aanslagen op zijn leven, alsof God hem beschermde. Zelfs na zijn dood waren er mensen die hem eerden en loofden. Zoals kardinaal Adolf Bertram, de hoogste katholiek kerkelijke leider, die na de zelfmoord van Hitler in een omzendbrief aan al zijn priesters vroeg om een Requiem te houden, een heilige mis met als doel om de Führer als zoon van almachtige te laten opnemen in het paradijs. De realiteit is bij de Duitsers pas doorgedrongen in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog toen men Duitse burgers verplicht doorheen de concentratiekampen leidde, en zeker vanaf de jaren zestig toen de jonge Duitsers hun ouders de vraag stelden: ‘Wat wisten jullie van de oorlog en wat hebben jullie gedaan?’ En dat laatste was bijzonder weinig, juist omwille van het charisma van de grootste misdadiger in de geschiedenis.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Laurence Rees, Het charisma van Adolf Hitler, Ambo, 2012

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be