Zigeuners. Sinti en Roma onder het hakenkruis

boek vrijdag 30 januari 2009

Lydia Chagoll

Een half miljoen Sinti en Roma werd door de Nazi’s vermoord. Niet genoeg voor het collectieve geheugen van Europa, te weinig ook voor sommige historici die weigeren de massamoord een genocide te noemen. Vergeetachtigen en sceptici krijgen lik op stuk van Lydia Chagoll. Gedreven door verontwaardiging maar ook gewapend met feiten schreef ze een inktzwart boek dat negeren van de genocide op ‘zigeuners’ voortaan tot een hachelijke onderneming maakt.

De 77-jarige Lydia Chagoll kan terugblikken op een gevuld leven. Balletdanseres, choreografe, schrijfster, film-en documentairemaker, partner van de betreurde cineast Frans Buyens. Terugblikken is precies wat ze in haar jongste boek doet, maar niet op de dansante hoogtepunten van haar carrière. Eens te meer keert Chagoll terug naar de Tweede Wereldoorlog, een thema dat als spinrag in haar leven en oeuvre is verweven. Haar kindertijd in een Jappenkamp in Nederlands Indië, de oorlogsmisdaden van de Japanse keizer Hirohito, de indoctrinatie van kinderen in Nazi-Duitsland, het zijn allemaal boeken die teren op een mengsel van dossierkennis en morele verontwaardiging. Met Zigeuners. Sinti en Roma onder het hakenkruis tapt ze uit hetzelfde vaatje. Chagoll heeft haar huiswerk gemaakt, zo moet blijken uit een ellenlange bronnenlijst en imposant voetnotenapparaat. De nuchtere dossiertoon wordt geregeld onderbroken, alsof de verschrikkelijke feiten die zich achter statistieken, rapporten en wetteksten verschuilen, de auteur af en toe te machtig worden. Meestal lucht ze haar verontwaardiging in de vorm van schrijnende en van uitroeptekens voorziene kanttekeningen of retorische vragen. Wat ging er om in de hoofden van die twee zigeunerkinderen die moederziel alleen werden opgepakt, op transport gezet en getatoueerd bij hun aankomst in de anus mundi genaamd Auschwitz? De vraag stellen is ze beantwoorden.

Untermenschen

Eigenlijk is het hele boek uit verontwaardiging geboren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden naar schatting vijfhonderdduizend ‘Zigeuners’ vermoord. De aanhalingstekens, door Chagoll consequent gehanteerd, wijzen op het beledigende karakter van deze term. Correcter zijn de benamingen Sinti en Roma, twee loten van hetzelfde volk. Eerstgenoemden arriveerden al in de 15de eeuw in West-Europa, Roma daarentegen zijn pas vanaf het einde van de 19de eeuw vanuit Centraal en Zuid-Oost Europa in onze contreien geïmmigreerd. In grote lijnen ondergingen ‘zigeuners’ hetzelfde lot als de joden in Nazi-Duitsland en bezet Europa. Wettelijke discriminatie en maatschappelijk isolement vormden slechts een macaber voorspel. Eens het klimaat rijp en de omstandigheden gunstig begon het echte werk: massa-executies door Einsatzgruppen, razzia’s en deportaties naar concentratiekampen, gaskamers, medische experimenten en ‘Vernichtigung durch Arbeit’. Zeggen dat hier niks over bekend is, zou fel overdreven zijn. Maar Chagoll heeft een punt als ze stelt dat het leed van Sinti en Roma onderbelicht is gebleven, overschaduwd door de genocide op de joden, maar ook door de misdaden tegen Slavische volkeren.

Op de naziprocessen van Neurenberg werd nauwelijks over ‘zigeuners’ gerept, Duitsland heeft hen na de oorlog ook nooit schadevergoeding betaald. Tot vandaag trekken sommige historici in twijfel of er in hun geval wel sprake is van een genocide. Precies uit die twijfel put Chagoll haar woede. Natuurlijk ging het om genocide, fulmineert ze met de door de Verenigde Naties gehanteerde definitie als bewijs. Dat Sinti en Roma met ‘slechts’ 500.000 doden een lagere prijs betaalden dan de joden, maakt volgens haar geen verschil. Om te beginnen waren ze minder talrijk, bovendien genoten ze een lagere prioriteit op de hitlijst. Joden werden als politiek gevaarlijk beschouwd, ‘zigeuners’ daarentegen golden wel als asociaal en crimineel, maar vormden geen bedreiging voor het bestel. Maar Hitler noch Himmler hebben er ooit de minste twijfel over laten bestaan dat ‘zigeuners’ net als joden een ras van Untermenschen vormden, dat met wortel en tak diende uitgeroeid te worden.

Chagoll staat lang stil bij de aanloop naar de genocide. Mijlpalen zijn de sterilisatiewet van 1933 - van toepassing geacht op driekwart van alle Duitse ‘zigeuners’ - en de bekende Neurenbergwetten van 1935, onder meer bedoeld om joden en ‘zigeuners’ hun rijksburgerschap te ontnemen en gemengde huwelijken te verbieden. Mijlpalen komen nooit uit de lucht vallen. Rassenhygiëne en eugenetica waren voor en na de Eerste Wereldoorlog gerespecteerde disciplines. Menschliche Erblichkeitslehre und Rassenhygiëne, een standaardwerk en favoriet van Adolf Hitler, pleitte al in 1921 voor sterilisatie van erfelijk belaste elementen. Vijftien jaar later trokken reizende tentoonstellingen door Nazi-Duitsland om te waarschuwen voor de risico’s die joden, zigeuners en andere ballastmensen zoals gehandicapten betekenden voor de raszuiverheid van het Volk.

Zigeunernacht

Nu was anti-tsiganisme in het interbellum geen monopolie van de Nazi’s. In alle Europese landen werden Sinti en Roma gewantrouwd vanwege hun vreemde uiterlijk en nomadische levensstijl. Ook in België sloeg de criminalisering toe. Speciale paspoorten met foto en vingerafdruk moesten de Staatsveiligheid toelaten de handel en wandel van deze ongewenste gasten te controleren. Al deze maatregelen zinken evenwel in het niks naast de paardenmiddelen die in Berlijn werden gebruikt. Reeds in 1936 gingen de eerste concentratiekampen voor zigeuners open, geheel in lijn met de aanbeveling van het medische vakblad Der Erbartz waarin het hele zigeunervolk tot een erfelijke ziekte werd gereduceerd.

Gaat het leeuwendeel van het boek over Duitsland, dan krijgt ook de rest van Europa een beurt. Het Belgische luik is opvallend beknopt, voor een grondige studie over de zigeunervervolging in ons land is het wachten op een project dat bij het vernieuwde Joods Museum voor Deportatie en Verzet op stapel staat. Maar uiteraard doet Chagoll het verhaal van Konvooi Z: 351 Belgische en Franse ‘zigeuners’ werden op 15 januari 1944 vanuit de Mechelse Dossinkazerne naar Auschwitz gedeporteerd, samen met 662 joden van wie er 441 joden meteen bij aankomst werden vergast. Op het eerste gezicht kwamen de passagiers van konvooi Z beter weg. ‘Zigeuners’, ook kinderen, werden zonder selectie opgesloten in een speciaal familiekamp in Birkenau. Maar die eerste indruk bedriegt: van het hele konvooi Z zouden er slechts 15 de oorlog overleven. De waarheid is dat de sterfte in de kampen onder ‘zigeuners’ nog hoger lag dan onder joden. Honger, ontbering en epidemieën dunden de rangen uit, naast periodieke opruimingsacties. In de nacht van 2 op 3 augustus 1944 werden de 2.897 Sinti en Roma van het Zigeunerlager in Birkenau vergast, om plaats te maken voor Hongaarse joden die met tienduizenden tegelijk werden aangevoerd. Schrijnend is de anekdote van de moeder die de ‘Zigeunernacht’ overleefde door zich met haar twee jonge kinderen te verstoppen. Ze werden ’s anderendaags ontdekt en zonder pardon naar de gaskamer afgevoerd.

De lezer ontsnapt aan geen enkel detail over de gruwel van de kampen, zoals de medische experimenten die bij voorkeur zonder verdoving werden uitgevoerd. Sommige nazi’s hadden nochtans twijfels over de geschiktheid van ‘Zigeuners’ als proefdieren. Konden proeven met minderwaardige sujetten wel relevante informatie opleveren voor raszuivere ariërs? De reserves beletten niet dat Sinti en Roma in grote getallen werden onderworpen aan dodelijke zeewaterproeven, gasexperimenten en farmaceutische trials. Ettelijke pagina’s worden gevuld met Jozef Mengele, de kamparts van Auschwitz-Birkenau die bij zijn waanzinnige experimenten een uitgesproken voorkeur voor zigeunerkinderen aan de dag legde. Verkillende lectuur, maar deze inktzwarte geschiedenis is uitentreure bekend, net zoals de uitbouw van Birkenau tot industrieel vernietigingskamp en de paardenstallen van kampcommandant Rudolf Höss die meer om dieren dan om Untermenschen gaf.

Schop de mens een historisch geheugen, is het motto van Chagoll die haar doelgroep wel eens uit het oog verliest in haar poging een breed fresco van de nazi-misdaden te schilderen. Een naslagwerk heeft dat niet opgeleverd, daarvoor is de structuur te warrig en zijn er teveel chronologische en thematische overlappingen. Niettemin is de auteur in haar opzet geslaagd: na lectuur van dit boek is het onmogelijk de vergeten genocide nog langer te negeren of minimaliseren. Geen geringe prestatie in een tijdsgewricht waarin de vooroordelen tegen ‘zigeuners’ weer hoogtij vieren.


Recensie door Erik Raspoet



Deze recensie verscheen eerst in 'Uitgelezen', de boekenbijlage van De Morgen.

Lydia Chagoll, Zigeuners. Sinti en Roma onder het hakenkruis, Epo, 2008, 280 blz, 20 euro.

Links
Mailto:emjraspoet@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be