John Stuart Mill. A Biography

boek vrijdag 07 november 2008

Nicholas Capaldi

In de loop van het jaar 2004 verscheen er van de hand van Nicholas Capaldi een biografie over de 19de eeuwse Britse filosoof en intellectueel John Stuart Mill. Nicholas Capaldi is een ietwat vreemde auteur voor een biografie van Mil. Hij is immers hoofd van de afdeling zakelijke ethiek aan het College of Business Administration aan de Loyola universiteit in New Orleans. Niet meteen het profiel dat we zouden verwachten voor een biograaf van Mill, maar desondanks kan er niet anders dan gezegd worden dat hij een meesterwerk op de markt heeft gebracht. In ruim 436 bladzijden, uitgegeven bij het gerenommeerde Cambridge University Press, verhaalt hij heel treffend het hele leven van John Stuart Mill. Capaldi heeft schitterend werk geleverd en leverde een boek af dat door iedere liberaal zou moeten gelezen worden. En dit om meerdere redenen.

Allereerst moeten we ons bewust zijn van het belang van een biografie zoals deze van Capaldi. Ofschoon we vandaag de dag in de meeste handboeken filosofie kunnen lezen dat John Stuart Mill een sleutelfiguur is binnen de geschiedenis van de westerse filosofie, was dit niet altijd het geval. Aan het begin van de vorige eeuw was Mill immers niet zo populair in de Britse intellectuele kringen. Dit had te maken met meerdere factoren. Bepaalde historici en denkers hadden na het overlijden van Mill zijn denken en erfenis zo zwaar gebagatelliseerd dat de reputatie van Mill een zware knauw kreeg. Bovendien stonden op dat moment giganten zoals Bertrand Russell op de deur te kloppen van het intellectuele firmament van onze buren aan de overkant van het kanaal. Tijdens de jaren na de oorlogen is het dan weer zo dat Mill meestal niet zo positief werd beschreven door denkers zoals de econoom Friedrich Hayek en de Amerikaanse neoconservatieve historica Gertrude Himmelfarb die de intellectuelen verwezenlijkingen van Mill niet echt naar waarde schatten, met als gevolg dat John Stuart Mill wel werd aanzien als een belangrijke denker, echter: zonder meer.

De laatste jaren is hier echter verandering in gekomen. Getuige hiervan het succes van de biografieŽn over John Stuart Mill die vrij recent verschenen. Naast de biografie van Capaldi die de hoofdmoot vormt van deze recensie was er recentelijk immers ook de publicatie van een biografie over John Stuart Mill geschreven door Richard Reeves. Mill: A Victorian Firebrand verscheen in 2007. Waarom spreek ik van een succes voor de biografieŽn? Ten eerste omdat deze boeken van Capaldi en Reeves door toprecensenten in veel academische tijdschriften zijn gerecenseerd. Een cynicus zou kunnen opwerpen dat dit niet noodzakelijk veel zegt over de populariteit of kwaliteit van een werk. Maar deze kritiek is niet terecht. Wanneer een boek wordt gerecenseerd in een vakblad lezen immers veel belangrijke denkers uit het desbetreffende geval de recensie in kwestie. Bovendien is de kans groot dat ze het boek zullen gaan aankopen en lezen. Wat op zijn beurt dan weer zou kunnen leiden tot het maken van citaties over de biografieŽn van John Stuart Mill in artikelen of boeken. In een wetenschapssociologische benadering voor het meten van de impact van een nieuw boek is het met andere woorden zeer belangrijk om te kijken welke, en hoeveel, recensies een nieuw boek krijgt. Afgemeten op dit criteria kunnen we dus stellen dat de biografieŽn van Mill ruim zijn ontvangen als zijnde Ďbestaandí en dat vele voorstaande denkers het de moeite vonden om er een recensie over te schrijven.

Voor we beginnen met de eigenlijke bespreking van de inhoud van het boek van Capaldi is het dan ook van belang om ons te vergewissen van het feit dat John Stuart Mill tegenwoordig een opgang aan het maken is binnen de westerse filosofische canon. Bovendien is het zeer waarschijnlijk dat de Milliaanse ster ook de komende jaren nog sterk zal opreizen aan het firmament. Maar laten we nu overgaan tot een korte bespreking van het boek zelf. We beginnen bij de jeugd van John Stuart Mill. Ontroerend en eigenlijk soms ook tergend is het verhaal over de radicale opvoeding van Mill door zijn vader, James, en zijn mentor Jeremy Bentham. Want inderdaad, de grote utilitarist zou samen met James Mill zorgen voor de opleiding van de zoon van laatstgenoemde. Zo gezegd zo gedaan. Mill kreeg op zeer jonge leeftijd alle klassieke denkers doorheen zijn brein gespietst en hielp tijdens zijn jeugd Jeremy Bentham bij het redigeren van zijn boeken. De opvoeding van Mill was zwaar maar niet Spartaans. Zijn mentoren legden hem geen regime van het buitensporige van buiten blokken van kennis. Neen, ze verzekerden hun pupil een educatie waarin zijn kritische geest tot in de details zou worden klaargestoomd voor een grote carriŤre. Capaldi schrijft hier over: Mill was subjected to constant correction of the part of his father, inculcated with the constant necessity for self-criticism. Capaldi is het niet eens met auteurs die hebben beweerd dat James Mill eigenlijk een soort tiran was die zijn zoon een onmenselijk harde jeugd zou hebben opgelegd. Hoewel Capaldi akkoord gaat met het feit dat het inderdaad niet een jeugd was zoals zo veel anderen, benadrukt hij het voordeel dat John Stuart Mill had om op zo een vroege leeftijd de kans te krijgen om zijn kritische denken te ontwikkelen. Hij zou er later inderdaad wel bij varen.

Om de relatie met zijn vader goed te begrijpen is het bovendien ook zeer belangrijk om te weten dat James zijn zoon hielp aan een mooie baan die hij nagenoeg heel zijn leven zou gaan uitoefenen. John Stuart Mill ging voor een mooi loon werken bij India House en kon daar de rest van zijn leven het geld verdienen dat hem in staat stelde een financieel stabiel leven te leiden. Maar belangrijker nog: deze baan gaf hem de materiŽle en spirituele ademruimte om de grootste publieke intellectueel van zijn eeuw te worden. Gedurende enkele uren in de voormiddag handelde hij de zaken op zijn bureau af om nadien zich de rest van de dag te storten op lezen, schrijven en debatteren.

We kennen natuurlijk allemaal het boek On Liberty, het belangrijkste werk van Mill. Zijn pleidooi voor individuele vrijheid, zijn angst voor het geestdodende conformisme van de massamaatschappij en het bekende harm-principe, klinken nog steeds als muziek in de oren. Maar in deze biografie wordt er uiteraard ook aandacht geschonken aan de andere werken van Mill. Bijvoorbeeld zijn essay over de onderdrukking van de vrouw. Een fenomenale aanklacht tegen de patriarchale dominantie binnen het Victoriaanse Engeland. Daarnaast schreef hij ook een ontelbaar aantal tussenkomsten in kranten en tijdschriften. Met name de toenemende armoede, de Amerikaanse slavernij, de Ierse kwestie en de landhervormingen deden Mill met de regelmaat van de klok in de pen kruipen. Het gevolg is een schat aan historische bronneninformatie. Momenteel worden deze korte stukken van Mill gecollectioneerd aan de universiteit van Toronto. Ondertussen zijn er meer dan 30 volumes met dit soort Milliaanse pareltjes samengebracht.

Wat velen echter vaak vergeten is dat John Stuart Mill tijdens de 19de eeuw ook een zeer succesvolle wetenschapper was. Zijn boeken A System of Logic en Principles of Political Economy werden onmiddellijk door veel universiteiten op het curriculum gezet. Geen sinecure als we in het achterhoofd houden dat Mill zelfs geen universitaire educatie had genoten maar een autodidact was. A System of Logic verscheen in 1843 en was een reactie op de gangbare wetenschapsfilosofie van William Whewell. Mill maakte zorgvuldig gehakt van zijn doctrines dat het meer dan 10 jaren duurde voor Whewell kon reageren op de kritieken die werden gelanceerd door Mill. In ieder geval was de intellectuele carriŤre van Mill gelanceerd. De publicatie van de Principles of Political Economy maakte van Mill zelfs ťťn van de leidende denkers van zijn tijd, aldus Capaldi.

Naast begenadigd schrijver en wetenschapper was Mill gedurende korte tijden ook parlementslid. Deze passage was eigenlijk niet echt een groot succes. Enkele malen kon Mill zich in het parlement doen gelden maar veel blijvende vernieuwingen kon hij, mede door de veranderende politieke constellatie, niet realiseren. Mooie passages in het boek over zijn periode in het parlement zijn deze waarin Mill als politicus de strijd aangaat met alles en iedereen met betrekking tot de rechten van de vrouw. Gepassioneerd beargumenteerde Mill terecht dat individuele autonomie geen prerogatief kon zijn van de man, maar ook moest worden toegekend aan de vrouw. Eens te meer toonde John Stuart Mill zich hier als een groot liberaal. De toespraken van Mill in het Britse parlement waarin hij de bokshandschoen opneemt om te vechten voor de rechten van de vrouw zijn zonder meer historisch te noemen binnen de geschiedenis van de westerse vooruitgang. Hoewel er tijdens zijn passage in het parlement niet zo gek veel veranderde aan de positie van de vrouw in Groot-BrittanniŽ is het ontegensprekelijk dat de retoriek die Mill lanceerde een grote invloed heeft gehad op de emancipatie van de vrouw jaren en decaden na zijn overlijden.

Onvermijdelijk voor een biografie van Mill is natuurlijk zijn relatie met Harriet Taylor. Deze vrouw was getrouwd toen ze Mill leerde kennen maar desondanks ontstond er een wederzijdse attractie die zeer bepalend zou blijven voor het verdere leven van Mill. Zelfs zijn intellectuele carriŤre werd er sterk door beÔnvloed. Zo is het immers correct dat de hele problematiek rondom Harriet hem leidde tot het radicaliseren van de verdediging van gelijke rechten van de vrouw. Debet hieraan is bijvoorbeeld dat Harriet niet kon scheiden van haar man omdat dit binnen de toen geldende scheidingswetten zou impliceren dat ze al haar bezittingen kwijt zou geraken. Een quintessentieel voorbeeld van een maatregel waarmee de Engelse vrouwen in die tijd werden onderdrukt door de man. Toen haar man stierf trok ze echter alsnog in bij John Stuart Mill. Het blijft echter tot vandaag onduidelijk of er sprake was van een seksuele relatie tussen beiden. Wat vast staat, is de invloed van Harriet op het denken van Mill, met name als we het hebben over de rol van de vrouw in de Britse samenleving.

De crux van het boek van Capaldi is zijn visie dat Mill sterk werd beÔnvloed door de romantiek en het romantische denken. Met name het Bildungsideaal van Von Humboldt heeft volgens hem een grote invloed gehad op het Milliaanse concept van autonomie. Dit betekent immers zelfontplooiing en dit kon volgens Mill alleen plaatsvinden binnen een relatie waarbij twee gelijke individuen van elkaar houden. Enerzijds dus opnieuw een pleidooi voor de democratisering van de toen vingerende huwelijksregels, anderzijds een heel duidelijke visie op autonomie die inderdaad gekoppeld is aan denkbeelden uit de romantiek. Echter, het verhaal is complexer dan Capaldi soms laat uitschijnen. Ofschoon er zeker en vast een invloed van de Romantiek uitging op John Stuart Mill is het ook zo dat Mill een groot voorstander was van het experimenteren met verschillende levensvormen. Hieronder moeten we zeker verstaan het bestaan van vrijheid als een primordiale voorwaarde tot een goed leven waarin voornoemde levensexperimenten mogelijk zijn. Het kan ook duiden op het feit dat we Romanticisme niet te strak moeten opvatten wanneer we het willen beschrijven binnen het kader van Mill zijn denken. Romantiek betekent in sommige gevallen immers ook een afwijking van het geloof in rationaliteit of het postuleren van het primaat van de groep boven het individu. Het is duidelijk dat geen van beiden aanvaardbare premissen waren van John Stuart Mill.

Kortom, het schitterende boek van Capaldi eindigt een beetje teleurstellend omdat hij de romantische invloed op Mill niet verder concretiseert en problematiseert. De laatste regels van dit werk voelen zelfs een beetje cynisch aan wanneer de auteur schrijft dat Mill de grootste denker was onder de Engelse Romantici. Een cynische uitspraak of gewoon een lapsus? Want hoewel Capaldi wel degelijk overtuigend uitlegt waar de romantische invloeden op Millís autonomie concept kunnen worden waargenomen, helpt dit boek ons niet verder om de complexe relatie tussen liberalisme en het ideeŽngoed van de Romantiek beter te begrijpen. Dat is jammer. Maar sta me toe om deze kritische noot het feest niet te laten bederven. Immers, het boek van Nicholas Capaldi is een pareltje. Het is een boek geschreven met veel eruditie en passie. Kortom, het is een waardige biografie voor ťťn van de grootste liberale denkers aller tijden. Dat we over Mill en zijn liberale ideeŽn de komende jaren nog veel gaan horen staat dan ook als een paal boven water.


Recensie door Christophe Andrades

Capaldi Nicholas, John Stuart Mill. A Biography. Cambridge: Cambridge University Press, 2004

Links
Mailto:Chris.Andrades@HISTORY.unimaas.nl
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be