De wereld die er nooit kwam

boek vrijdag 02 december 2011

Alex Butterworth

Tien jaar geleden verklaarde George Bush de oorlog aan de terroristen die Amerika het 9/11trauma bezorgden. Maar dat was niet de eerste ‘war on terror’ schrijft de Britse historicus Alex Butterworth in ‘De wereld die er nooit kwam’. In de decennia voor de Eerste Wereldoorlog vochten extremisten en veiligheidsdiensten ook al een bloedige strijd uit. De bom die in september ontplofte in Wall Street, het financiële hart van de westerse wereld, eiste 38 doden en 143 gewonden. Minder bloedig dus dan de 9/11 aanslag op het WTC, een steenworp verderop in Manhattan. Minder spectaculair ook, want er boorden zich geen vliegtuigen in wolkenkrabbers en we konden het drama niet live meebeleven op tv. Logisch, want wat ooit de zwaarste terreurdaad op Amerikaanse bodem was, vond plaats op 16 september 1920. Nog een verschil: dit was niet het werk van Osama Bin Ladens voorvaderen, maar van aanhangers van de anarchist Luigi Galleani.

Want het terrorisme dat de wereld aan het einde van de 19de en begin van de 20ste eeuw in de ban hield, was niet gericht op het stichten van een islamitisch kalifaat maar streefde naar een eigenlijk best mooi klinkende utopie: een samenleving ‘zonder chef’, zonder overheid dus, waarbij het uitgangspunt was dat de natuurlijke staat van menselijke relaties gebaseerd is op samenwerking, niet op competitie. Dat idealistische streefdoel had zijn wortels in de repressie die volgde op de mislukking van het revolutionaire jaar 1848 en op de bloedige onderdrukking, in 1871, van de Parijse Commune waarbij tijdens de semaine sanglante duizenden doden vielen. De reactie daarop was, van Rusland tot Amerika, een golf van geweld onder het motto ‘we zullen doden als het nodig is voor de klassenstrijd, we zullen verwoesten om de wereld te verlossen van jullie tirannieke instellingen’.

Dat de anarchisten niet zo grootschalig en ophefmakend konden toeslaan als al Qaeda dat tien jaar geleden deed, had duidelijke technologische redenen. Maar het dodental van hun aanslagen mag dan beperkt zijn gebleven tot zo’n 150 slachtoffers, het aantal incidenten was wel indrukwekkend. En de ‘persoonsgerichte’ aanpak, die weerspiegelt hoe internationaal er in die dagen van open grenzen werd gehandeld, is dat des te meer. Want tsaar Alexander II van Rusland, de Franse president Marie François Sadi Carnot, de Italiaanse koning Umberto I, de Amerikaanse president Willam McKinley en zelfs de Oostenrijkse keizerin Elisabeth, bij liefhebbers van het romantische filmwerk beter bekend als ‘Sissi’ dat waren toch slachtoffers die konden tellen.

Ze komen allemaal langs in dit lijvige boek, samen met de uitvoerders van directe actie, in Bakoenins woorden ‘propaganda van de daad’. Mensen als Luigi Luchini als Gaetano Bresci en Czolgosz die tekenden voor de spectaculaire aanslagen. En kopstukken van de anarchistische beweging zoals Bakoenin, prins Peter Kropotkin, Luigi Galleani, Enrico Malatesta en Louise - ‘lang leve dynamiet’ - Michel. Maar de auteur vergeet de vele vreedzame activisten niet en toont begrip voor hun theoretische idealisme. Ook het andere kamp, de politiediensten en geheimagenten van Scotland Yard, de Sureté, Pinkerton of de tsaristische Ochrama wordt vakkundig doorgelicht. Kritisch ook, want dat zij samenwerkten tegen ‘een internationale samenzwering’ was een gezien de verdeeldheid en versnipperdheid in het anarchistische kamp overdreven.

Net als het feit dat Butterworth over de Ierse terroristen die in 1884 voor een eerste bomaanslag in de Londense metro zorgden, schrijft dat ‘de dreiging die daarvan uitging misschien kleiner was dan de politiediensten wilden doen geloven’. Bijzonder boeiend is zijn beschrijving van de rol van agents provocateurs zoals Moskou’s man van in Frankrijk, Peter Ratsjkovski die begon in de linkse beweging in Petersburg om te eindigen als de man die de anarchisten in Frankrijk infiltreerde, achtervolgde en financierde. Soms fluisterden ze hun tegenstanders zelfs ideeën in. Wat één van zijn tegenstanders, Louise Michel tot de cynische uitspraak bracht dat ‘we dat soort provocateurs graag in de partij hebben want zij komen altijd met de meest revolutionaire voorstellen’. De wereld die er nooit kwam is een spannend verhaal over complotten, bedrog, provocatie, en bloedvergieten. Een lijvig, gedetailleerd, vlot leesbaar hoewel hier en daar wat warrig boek over die woelige periode tussen de Parijse commune en de (nasleep van) de Eerste Wereldoorlog. Al gaat de grote nadruk op persoonlijkheden en gebeurtenissen wel ten koste van een echte analyse van wat toch een boeiende politiek verschijnsel is. En getuige de ondertitel ‘Een geschiedenis van het anarchisme’ is dat wat Alex Butterworth wilde schrijven. Maar doordat in het voorwoord een link wordt gelegd met de huidige war on terror worden bredere verwachtingen gewekt. En die worden niet waargemaakt met één quote van ‘een Britse minister van Binnenlandse Zaken’ of met de gratuïte bewering dat al Qaeda-kopstuk al Zahawiri ‘ongetwijfeld het werk van Bakoenin had gelezen’, want dat lijkt vooral te zijn bedoeld om nog snel even in te spelen op de 9/11-actualiteit.

Daarmee wordt de kans gemist om aan een degelijk historisch boek actuele meerwaarde toe te voegen. Bijvoorbeeld door naast de reactie van president Theodore Roosevelt na de moord op zijn voorganger McKinsey (’vergeleken met de onderdruking van de anarchie wordt elk ander thema onbelangrijk’) die van George Bush te leggen na 9/11 (‘Onze “war on terror” zal niet eindigen voordat elke terroristischge groep met globaal bereik is opgespoord en verslagen’). Of door te vergelijken hoe alle anarchisten destijds en alle moslims nu worden en werden gedemoniseerd. Dat in beide gevallen werd gestreefd naar, en gedood voor een wereld die er nooit zou komen, dat is een parallel die de lezer zelf kan trekken.


Recensie door Hans Muys

Deze recensie verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen van 28 september 2011


Alex Butterworth, De wereld die er nooit kwam, een geschiedenis van het anarchisme, Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2011, 605 blz.

Links
mailto:hansmuys0@gmail.com
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be