De invloed van Darwin op ons wereldbeeld

boek vrijdag 11 mei 2007

Chris Buskes

Tijdens de Nacht van de Filosofie op 31 maart 2007 (http://www.maandvandefilosofie.nl/) is Chris Buskes in Amsterdam uitgeroepen tot winnaar van de Socrateswisselbeker 2007 voor zijn boek Evolutionair denken: de invloed van Darwin op ons wereldbeeld, dat gekozen is tot het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek van het afgelopen jaar.

Wanneer Charles Darwin in november 1859 zijn kolossale manuscript The Origin of Species eindelijk durft te publiceren, zijn er twintig jaren verstreken sinds hij met de driemaster HMS Beagle op wereldreis vertrok. Terug in Londen, verzamelde Darwin twee decennia lang bewijsmateriaal uit meest uiteenlopende hoeken om zijn geheime project omtrent evolutie of transmutatie te onderbouwen. In de eerste vier hoofdstukken van Buskes’ boek vindt de lezer een neerslag van dit bewijsmateriaal voor de crux van de evolutietheorie. Deze theorie is revolutionair en geniaal en kan teruggevoerd worden tot een éénvoudig concept, het VSR-algoritme. Dit concept is gebaseerd op de vaststelling dat er in de ons omringende wereld/milieu/biotoop variatie (Variation) aanwezig is. Geen enkel individu, zij het mens, dier, plant, insect of bacterie, is identiek – natuurlijke en kunstmatige clonen buiten beschouwing gelaten.

150 jaar na Darwin weten we nu dat deze variatie terug te voeren is op genetische polymorfie ofte minimale verschillen in de volgorde der bouwsteentjes van het DNA (genotype) tussen individuen. Deze treden meestal op tijdens de conceptiemix van een nieuw individu uit 2 ouders en door imperfecties van het cellulaire kopieerapparaat. Soms zadelt een gewijzigd genoom (genotype) zijn drager op met een gewijzigde verschijningsvorm (fenotype), bv in lichaamsbouw, in metabolisme of in immuunafweer. En heel soms levert een nieuw fenotype zijn drager een specifiek voordeel op binnen een bepaalde omgeving/milieu, waardoor deze beter kan gedijen. Omgevingsfactoren fungeren als een soort filter en selecteren (Selection) die individuen (genen) die het best aangepast zijn aan de omstandigheden. Door hun verhoogde ‘fitness’ is de kans zeer reëel dat deze individuen langer leven, zich frequenter voortplanten (Reproduction) en meer nabestaanden ter wereld brengen … die allen op hun beurt het gunstige genotype of gen bevatten. Langzaam zal een bestaande populatie aldus vervangen worden door een beter aangepaste populatie.

Essentieel is te onthouden dat natuurlijke variaties binnen een soortelijke genenpool spontaan en sporadisch optreden. Kleine wijzigingen aan het genetische materiaal treden op… zomaar… en zonder doel! ‘It happens just like that… !’ In het beste geval kan daarna wel via selectie door een temporele filter en reproductie een gunstige eigenschap doorgegeven worden, is evolutie mogelijk. De natuur kan dus alleen maar (af)wachten! Dit concept druist totaal in tegen het klassieke aristotelische wereldbeeld dat doordrenkt is met teleologie ofte doeloorzakelijkheid; tegen de gedachte dat alles een doel heeft en naar een uiteindelijke bestemming streeft; tegen een dogma dat alles doelbewust geschapen is door Plato’s Opperste Goede, door Aristoteles’ Eerste Beweger, door de gnostici’s Demiurg… door Augustinus’ God.

De lezer zal langzaam beseffen dat de conceptuele omwenteling die Darwin bewerkstelligde een mooi voorbeeld is van een ‘paradigmawisseling’. Door de vooruitgang van de wetenschap wordt sinds Darwin opnieuw – met de astronoom Copernicus sneuvelde reeds het geocentrisme - een wereldbeeld verruild voor een ander. De feiten baden ineens in een ander licht. Voor Darwin zagen we overal de hand van een Schepper. Na Darwin zien (zouden) we de efficiëntie van natuurlijke selectie (moeten zien). In hoofdstukken 5 tot en met 14 helpt Buskes ons, en ontdekt de lezer welke rol de evolutietheorie speelt in zulke uiteenlopende domeinen en feiten als taal, bewustzijn, moraal, esthetica, geneeskunde en vooruitgang (Universeel Darwinisme). De lezer staat versteld hoezeer deze facetten van ons dagelijks leven het product zijn van het bovengeschetste VSR-algoritme.

De vaststelling dat de ons omringende prachtige verfijnde natuur, inclusief de mens met zijn gedragingen en verworvenheden, de resultante zijn van 3,8 miljard jaar evolutionaire fine-tuning zou daarom moeten primeren boven een eventueel gevoel van ontheemdheid dat iemand kan overvallen na het loslaten van het pré-Darwinistische wereldbeeld (‘Entzauberung’). Interessant zijn hoofdstukken 9 en 11 waarin literatuur beschreven wordt die aantoont dat ook cultuur en religie zonder enige twijfel aan Darwin’s wetmatigheden gehoorzamen. Cultuur kan eveneens als medium fungeren om op niet-genetische weg nuttige informatie door te geven die het menselijke individu, in een gegeven context, voordeel kan verschaffen. De drager van de niet-genetische info kan een idee, een concept, een slagzin, een trend, enzovoort zijn.

In onze maatschappij circuleert een variatie (V) aan ideeën. Een maatschappelijke constellatie (filter) kan een bevolkingsgroep ten gunste uitselecteren (S) en via het onderwijs kunnen bepaalde ideeën doorgegeven worden (R). Zeer controversieel in deze is de hypothese van neo-darwinist en etholoog (gedragswetenschapper) Richard Dawkins (zie ook recensie The God Delusion in Liberales Nieuwsbrief 157 en 161) wanneer hij stelt dat bepaalde culturele replicatoren (memen) een eigen leven kunnen gaan leiden en zich zelfzuchtig kunnen gaan bedienen van het menselijke brein om zich te reproduceren. In hoofdstuk 9 (en in The God Delusion) vindt de lezer alle details hoe Dawkins dit staaltje van denken toepast op religie als memen-plex.

Wat er ook van zij en zonder in detail te treden – Buskes vindt de ‘Memetica’ als discipline nog te jong om haar verdienste te kunnen beoordelen – , religies lijken voordelen te bieden … in een pré-darwiniaans wereldbeeld wel te verstaan! Volgens het Darwiniaanse paradigma daarentegen heeft de mens geen behoefte meer aan een godsgedachte. Meer nog, zoals uit het volgende mag blijken, zouden religies onze soort in de toekomst misschien juist net niet de nodige ‘fitness’ kunnen verschaffen.

Waar gaat het immers om? In hoofdstuk 15 gaat Buskes in op de gevaren van radicale interpretaties of grofweg ideologisch misbruik van evolutionaire theorieën: zowel in de negentiende als in de twintigste eeuw zagen we ontsporingen die resulteerden in respectievelijk keihard laissez-faire-kapitalisme en eugenetische rasveredelingsprogrammas. Echter, een nog groter gevaar schuilt mijns inziens ook aan het andere extreem van het spectrum, namelijk wanneer Darwin’s evolutietheorie als nonsens aan de kant wordt geschoven. Recente staaltjes van (verwaand) antropocentrisch denken zouden ons allen koude rillingen moeten bezorgen: in zijn pas verschenen verjaardagsboek neemt de huidige paus, in tegenstelling tot zijn voorganger, het inderdaad op voor het creationisme en tegen de evolutietheorie: voor hem is de mens dus wel het uiteindelijk door God gewilde finale product. Volgens dezelfde redenering kan het aldus met de mens niet fout gaan.

Met deze door velen als onbelangrijk en onschadelijk beschouwde stellingname wordt, me dunkt, wel het pad geëffend voor groter onheil. Jazeker, nog kouder moet men het krijgen wanneer invloedrijke Amerikaanse “opnamechristenen” (rapture christians) evenals atoom-minnende leiders uit het Midden-Oosten – nota bene de opponenten van de eersten - hunkeren naar een wereld vol vuur en vlam. Alles komt nadien toch terug goed! God en/of Allah laten hun schepping niet teloor gaan: we bespoedigen enkel maar de wederkomst van Christus of van de 12de profeet! Deze teleologisch-creationistische tegenstanders van Darwins concept en hun moderne apologeten zouden toch best eens stil staan bij de mogelijkheid dat de natuur na 3,8 miljard jaar evolutie misschien slechts deze enkele maal het menselijke ras heeft voortgebracht. Vergeten we niet dat er minstens vijf massa-extincties bekend zijn en dat op een gegeven moment onze soort op wereldschaal tot slechts enkele duizenden individuen werd gereduceerd.

Nog eens: de natuur heeft nooit de intentie gehad de Homo sapiens op de wereld te zetten! Er kunnen aldus argumenten aangebracht worden dat, wanneer we, na het kijken naar ‘Armageddon-the-Movie’, het evolutiefilmpje terug laten afspelen, het eindplaatje er volledig anders zal uitzien. In het beste geval staan we er weer, in het slechtste geval behoort de aarde toe aan de bacteriën (die vroeger, heden en in de toekomst steeds de modus van het leven zijn geweest en steeds de laatste levensvormen op onze planeet zullen zijn). Het is daarom alleszeggend dat E.O. Wilson, de nestor van de hedendaagse evolutiebiologie en vader van de sociobiologie, zich de laatste jaren heeft ontpopt als hoeder van de biodiversiteit, of wat er nog van rest (The Future of Life, 2002). Er dreigt namelijk een nieuwe massa-extinctie, deze keer niet veroorzaakt door een meteorietinslag of pandemie, maar door toedoen van de mens. Hoogste tijd dus voor een paradigmawisseling!

Alleen is het waarschijnlijk utopisch te denken dat hogergenoemde ‘respectabiles’ Liberales literatuur ter hand zullen nemen. Zij die de huidige intellectuele noodtoestand wel inzien en Buskes boek lezen, zal daarentegen een hoopvol lichtpunt opvallen: niet alleen is cultuur door het VSR-algoritme gevormd, langzaam heeft het zich ook losgewrikt uit Darwin’s wetten. De menselijke denkende soort kan de ontwikkeling van variaties in cultuur zelf gaan sturen en dit aan een veel sneller tempo dan onze wachtende Gaia dit kan. Bovendien kunnen we qua inhoud en vorm anticiperen op aanstormende filters. Het is daarom een boeiende (en levensbelangrijke) denkoefening om de complexe uitdagingen van onze tijd ook eens te beschouwen als een selectie-filter en actief de ontwikkeling van nieuwe denkpatronen te steunen. Een hoopvol en te volgen initiatief vindt de lezer in het filosofie-georiënteerde pedagogische project van de recent opgestarte Freie Humanistische Schule in Berlijn (zie http://www.hvd-berlin.de/kulturtermine/humanistischeschule.htm).

Charles Darwin zou gewis de overlevingskansen van het Liberales publiek en hun ‘off-spring’ hoog inschatten omdat zij theologie ondergeschikt maken aan filosofie, omdat zij inzetten op een esthetische en theoretisch-wetenschappelijke scholing en op een op harmonisch evenwicht en zingenot bedachte geest in plaats van als martelaren al het wereldse resoluut te verwerpen en de nabije ondergang van de wereld en de op handen zijnde komst van het Godsrijk te verkondigen!


Recensie door Karl Dhaene



'Dr. Chris Buskes is docent wetenschapsfilosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen Nederland waar hij reeds vijf jaar de cursussen Darwins Erfenis I en Darwins Erfenis II verzorgt voor het prestigieuze Honours Programma.



125 jaar geleden, op donderdag 19 april 1882, stierf Charles Darwin.

Chris Buskes, Evolutionair Denken: de invloed van Darwin op ons wereldbeeld, Uitgeverij Nieuwezijds, 2006

Links
Mailto:carolus.gallus@academia-flandriensis-de-lince.eu
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be