Occidentalisme

boek vrijdag 07 januari 2005

Ian Buruma en Avishai Margalit

Sinds de publicatie van Edward Saids Orientalism vijfentwintig jaar geleden is er een hele studie ontstaan omtrent de denigrerende fantasieën over het exotische ‘Oosten’, die ten grondslag lagen aan het koloniale gedachtegoed. Maar hoe staat het met de radicale denkbeelden over het ‘Westen’ die onze zelfverklaarde vijanden koesteren? Volgens Ian Buruma en Avishai Margalit zijn deze denkbeelden nauwelijks onderzocht en is het onbegrip ervoor beklagenswaardig en zelfs gevaarlijk, gezien de gebeurtenissen op het wereldtoneel. In dit essay wordt beargumenteerd dat de bron van de stereotypen die de haatgevoelens in Osama Bin Laden cum suis doen oplaaien, juist in het Westen zelf terug te vinden is.

Vijandschap tegenover het Westen en de westerse denkbeelden is niet nieuw. De auteurs beginnen hun essay met de beschrijving van een bizarre conferentie in 1942 van een aantal Japanse intellectuelen in Kyoto dat moest onderzoeken ‘hoe men aan het modernisme kon weerstaan’. Die verachting voor westerse waarden bestond ook bij de Duitse romantici in de 19de eeuw, bij ultra-nationalisten in China, bij extreme moslims in islamitische landen en zelfs bij radicale anti-kapitalisten in het Westen zelf. Wat de diverse vormen van occidentalisme kenmerkt is hun gezamenlijke vijandigheid tegen de stad, tegen de westerse geest, tegen de gevestigde bourgeoisie en tegen de ongelovigen. Het gaat om afkeer voor de ontwortelde, kosmopolitische, materialistische, oppervlakkige raciaal gemengde westerse beschaving.

Occidentalisten beschouwen de Stad als een broedplaats van decadentie, zielloosheid en verderf. Daarbij wordt vaak de link gelegd naar de vrouwelijke seksualiteit, denk aan Babylon de Grote Hoer. Dictators wantrouwden en verafschuwden de stad omwille van haar kosmopolitische inslag, de teloorgang van oude zekerheden, de verdamping van hechte clanrelaties en de atomisering van de stedelingen. Ze waren bevreesd voor kritische krachten die binnen de anonimiteit van de stad ongemerkt hun gang konden gaan. Ze vormden een gevaar voor de zuiverheid van geloof en ras en werden dan ook fel aangepakt. De auteurs verwijzen naar Hitler die Berlijn haatte en plannen had om de ganse stad om te bouwen tot de gigantische metropool Germania met brede lanen die geschikt waren voor militaire parades. Naar Mao die het platteland mobiliseerde tegen de stad en het verwesterde Sjanhai in het bijzonder. Naar Pol Pot die Phnom Pehn door analfabete dorpelingen liet zuiveren van ‘iedereen die op school had gezeten, Frans sprak, of gewoon zachte handen had en een bril droeg’. Zo werden twee miljoen Cambodjanen vermoord of door dwangarbeid de dood ingejaagd. Naar de Taliban die de Afhaanse hoofdstad Kabul wilden zuiveren tot een ‘stad van God’. In die zin zijn de terreuraanslagen op New York ook beter te begrijpen.

Occidentalisten keren zich tegen de westerse geest van materialisme en hedonisme. Van eerloze bourgeois die niet bereid zijn hun leven te offeren voor een hoger ideaal. Vaak verheerlijken ze dood en beschrijven ze oorlog als een existentiële daad om de eigen Weltahschauung te redden. Het gaat om mensen als Werner Sombart, Oswald Spengler, Ernst Jünger en Jacques Vergès. Die lofzang op de zelfopoffering en de dood werd nog het best geïllustreerd door de kamikazepiloten die zich op Amerikaanse boten stortten. Opnieuw zien we de link naar de actualiteit en de taal van de doodscultus die de daders van de aanslagen van 11 september gebruikten. De haat tegen het verloederde Westen uit zich tegenwoordig bijna dagelijks in zelfmoordaanslagen door jonge moslimterroristen in Israël en Irak. Voor Ian Buruma en Avishai Margalit betekent de burgerlijke en onheroïsche houding van de westerse burgers die vrijheid beschouwen als iets vanzelfsprekend dat het Westen een gemakkelijke prooi is voor haar fanatieke vijanden. Ze verwijzen naar de Weimarrepubliek die niet alleen ten onder ging door het brutale optreden van de nazi’s maar ook door het gebrek aan bereidwilligheid van mensen om haar te verdedigen. Het lijkt me een terechte waarschuwing die vooral gericht is tot de Europese Unie die hun waarden wel met woorden maar zelden met de wapens willen verdedigen. De Amerikanen zijn op dat vlak heel wat alerter.

Heden ten dage vormt de islam de belangrijkste religieuze bron van het occidentalisme, aldus de auteurs. Ze verwijzen hier naar de geschriften van Sayyid Qutb, de activist van de Egyptische Moslimbroederschap. Zijn politieke strijd was gericht tegen de jâhiliyya, dat wil zeggen de heidense onwetendheid, die in de traditionele islam als benaming gold voor de pre-islamitische periode. Voor Qutb was het westen een poel van verderf en ongeloof. Zijn streven naar de zuiverheid van het geloof was even belangrijk als het streven naar de zuiverheid van het ras onder de nazi’s. Vandaar zijn oproep tot een gewelddadige revolutie tegen het individualisme en voor een staat die geregeerd zou worden door religieuze wetten. Een belangrijke stroming hierin vormt het wahabisme dat officieel gevolgd wordt in Saoud-Arabië maar dat ondersteund met oliegeld ook geëxporteerd wordt naar andere landen met een grote of kleine aanwezigheid van moslims.

In het slot trachten de auteurs een antwoord te bieden op de vraag hoe de westerse liberale democratieën in de wereld zich kunnen verdedigen tegen deze vorm van occidentalisme, een vorm van terreur die niet alleen gebaseerd is op religieuze haat, maar net zo gevaarlijk is door de synthese van religieus fanatisme met moderne technologieën. Kijk naar de aanslagen van 11 september in New York en 11 maart in Madrid. Hun antwoord is niet eenduidig. Enerzijds wijze ze er (terecht) op dat de belangrijkste strijd zal moeten gevoerd worden binnen de moslimwereld zelf. Maar dan zullen de gematigde moslims, om het met de woorden van Sylvain Ephimenco te zeggen, hun apathische houding moeten laten varen en ingaan tegen de radicale tendensen binnen hun eigen geloof. Anderzijds mag het Westen zich niet langer laten verlammen door koloniale schuldgevoelens. De auteurs geloven ook dat de georganiseerde godsdienst een belangrijke rol kan spelen om ideeën voor de politieke vrijheid te versterken. ‘Het ziet er niet naar uit dat de weg naar vrijheid de moskee kan omzeilen’, aldus de auteurs. Dit is een omstreden stelling die haaks staat op andere visies die stellen dat moskeeën net de aanstokers zijn van religieuze haat en occidentalisme.

In fine stellen de auteurs dat we ‘ons niet kunnen veroorloven onze samenleving af te sluiten bij wijze van verdediging tegen degenen die de hunne hebben afgesloten.’ Het verspreiden van informatie, zoals via satelliettelevisie en internet, kan inderdaad de geesten beïnvloeden. Maar we mogen niet vergeten dat informatie ook in de andere richting stroomt. De duidelijke verdediging en propagandering van de westerse waarden lijkt alvast de beste manier om, net als in het verleden het geval was, het occidentalisme te bestrijden.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Ian Buruma en Avishai Margalit, Occidentalisme, Atlas, 2004.

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be