Het wezen van het conservatisme

boek vrijdag 13 juni 2003

Edmund Burke

Edmond Burke publiceerde 1790 zijn Reflections on the Revolution in France. Onmiddellijk werd het een heel Europa erkend als een klassiek werk. Het maakt Burke tot de grondlegger van het conservatieve denken in de politiek. Hij bekritiseert de Franse revolutie en haar beginselen op een wijze die maatgevend is gebleven voor het conservatisme in de gehele westerse wereld. In Het wezen van het conservatisme zijn de hoofdgedachten uit dit belangrijke werk opgenomen. Burke was beslist niet wars van veranderingen: hij steunde de Amerikaanse onafhankelijkheidsbeweging. Wat er in Frankrijk gebeurde, bekritiseerde hij echter fel. Centraal in de Reflections staat de vraag naar de grondslagen van de samenleving waarin vrijheid en orde met elkaar gepaard gaan. Om die vraag adequaat te kunnen beantwoorden dient recht gedaan te worden aan de traditie en de menselijke natuur, aldus Burke. De Franse revolutie is gebaseerd op onjuiste beginselen en roept daarom anarchie en tirannie op. Elders, vooral in de Engelstalige wereld, behoren de Reflections on the Revolution in France al ruim 200 jaar door de standaardwerken van de politieke filosofie. In Nederland, maar ook in Vlaanderen, is de belangstelling voor Burke's gedachtengoed de laatste jaren aanmerkelijk gegroeid.

Volgens de samensteller Jan Spruyt, directeur van het Edmund Burke Instituut in Den Haag, mag Burke niet gelijkgesteld worden aan iemand die zich tegen elke verandering kantte. "Voor Burke was een goed politicus iemand die het goed wil bewaren en tegelijkertijd over het talent beschikt noodzakelijke veranderingen tijdig te signaleren en door te voeren." Maar wie het werk van deze Ierse denker gelezen heeft weet dat alles hier draait rond de invulling van het woordje 'noodzakelijke'. Burke geloofde in de heilzaamheid van gewoontes en tradities en stond argwanend tegenover de rede en vooruitgang, begrippen die met de Franse revolutie opgang maakten. Zijn belangrijkste kritiek ging uit naar het zogenaamde 'atheÔsme' van de Verlichtingsfilosofen en tegen de idee dat een meerderheid van de bevolking het voor het zeggen zou krijgen. Hij bleef vasthouden aan het woord Gods en aan het oordeel van een elite van wijze en ervaren mannen (geen vrouwen) die het land moesten besturen. In essentie verzette Burke zich dan ook tegen het principe van de scheiding van kerk en staat omdat hiermee de morele grondslagen van onze Europese samenleving zouden ondermijnd worden.

De hedendaagse belangstelling voor Burke en zijn gedachtegoed ligt dan ook in het verzet tegen de utopische beloften van het socialisme die steeds gepaard gaan met een abstracte kijk van mensen en ideeŽn op de menselijke geest. Zijn aanhangers geloven dat de individuele vrijheid van de mens het best gewaarborgd is door het geloof in een autoriteit en dat tradities en gewoontes daar een belangrijke rol kunnen in spelen. Burke stelde dit letterlijk als volgt: "Wij vrezen God; wij hebben ontzag voor koningen; liefde voor parlementen; plichtsgevoel tegenover bestuurders, eerbied voor priesters en respect voor adel. Waarom. Omdat het natuurlijke gevoelens zijn, die opkomen als zulke ideeŽn onder onze aandacht worden gebracht." Deze stelling kan in 1790 nog aanvaardbaar zijn geweest, vandaag klinkt dit gewoon achterhaald. Nochtans zijn het juist die begrippen als ontzag, eerbied, plichtsgevoel en respect die vanuit conservatieve hoek opnieuw worden geÔntroduceerd in het maatschappelijk debat.

Burke verzette zich hartstochtelijk tegen de Franse revolutie. Hij gruwde vooral voor de barbaarsheid van het gepeupel dat de macht in de Hoge Vergaderingen (en op straat) had overgenomen van de Koning en de adel. Hij werd in zijn gedachtegang gesterkt door de golf van razernij en geweld die de revolutie met zich meebracht. "Woede en razernij halen in een half uur meer omver, dan bezonnenheid, overleg en een vooruitziende blik in honderd jaar kunnen opbouwen", zo schreef Burke. De feiten hebben hem grotendeels gelijk gegeven. Na de Revolutie volgde een periode van terreur en later opnieuw een dictatuur (onder leiding van Napoleon Bonaparte). Dat hij de ingrijpende veranderingen en later ook verbeteringen voor de mens op dat ogenblik niet zag kan hem niet ten kwade geduid worden. Daarvoor stond hij te dicht bij het historische gebeuren. Minder begrijpelijk is dat vele neo-conservatieven dit klassieke werk gebruiken (en misbruiken) om vandaag broodnodige maatschappelijke veranderingen en vernieuwingen te bestrijden, tegen te houden en zelfs terug te draaien.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Edmund Burke, Het wezen van het conservatisme, Pelckmans, 2002

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be