De breekbaarheid van het goede

boek vrijdag 08 juni 2012

Martha Nussbaum

Het staat buiten kijf dat Martha Nussbaum met recht ťťn van de grootste sociale filosofen is van de naoorlogse generatie denkers, met name sinds de publicatie van haar werk De breekbaarheid van het goede. Geluk en ethiek in de Griekse filosofie en literatuur. Dit werk is in essentie een weerspiegeling van haar filosofie van het goede en haar fascinatie voor het diepste wezen in de mens. De verhalen over Aeschylus, Atigone en Agamemnon en de teksten van Sophocles, Plato en Euripides behandelt Nussbaum op een ongekend diepe, rijke en persoonlijke manier die de lezer uitdaagt en tot denken dwingt.

Steeds keert ze terug naar de centrale notie die als het ware om de poŽzie, filosofie en literatuur heen cirkelt, namelijk de reflectie op de ethiek en onze gedachten over het goede leven. Over dat laatste heeft Nussbaum twee opvattingen: ten eerste de gedachte over het goede als 'ethisch aspect' in het leven van een mens, en ten tweede de gedachte over het goede met een intrinsieke waarde, het goede leven waar een mens gelukkig van wordt. Die laatste variant is onderhevig aan externe invloeden: een gelukkig leven is niet een kwestie van kiezen, de mens heeft nu eenmaal niet alles in eigen hand. Geluk, fortuna, maakt het goede leven iets kwetsbaars. Nussbaum schetst deze gedachtegang prachtig aan de hand van onder andere Euripides' Hecuba en Phaedrus van Plato.

Als er ťťn denker is waar Nussbaum waarde aan hecht dan is dat Aristoteles. Ook in De breekbaarheid van het goede komt hij veelvuldig aan bod. Aristoteles had de ingrediŽnten al bij elkaar voor een krachtige rechtvaardigheidstheorie, gefundeerde op een gedachte over wat het goede is. Nussbaum baseerde hier later haar eigen ''dikke vage theorie van het goede'' op, in scherp contrast met de vagere theorie van John Rawls, bekend als het politieke liberalisme, die meer geŽnt is op tolerantie en pluriformiteit. In haar essay Human Functioning and Social Justice (Political Theory, Vol. 20, No. 2, mei 1992) heeft Nussbaum al prachtig verwoord waar haar filosofie toe leidt: ''We kunnen niet zeggen hoe een land ervoor staat, tenzij we weten hoe de mensen in dat land in de vitale menselijke opzichten kunnen functioneren. En zonder een opvatting over wat goed is waarvan we kunnen aannemen dat die gedeeld wordt (...) hebben we geen adequate basis om te zeggen wat er ontbreekt aan het leven (...).''

Uit deze notie over het goede kwam ook het boek Mogelijkheden scheppen. Een nieuwe benadering van de menselijke ontwikkeling voort. Hierin legt Nussbaum uit waarom de zogenaamde Capability approach een betere manier is om onze samenleving te verbeteren dan het simpele meetinstrument dat wij het Bruto Binnenlands Product noemen. Er zijn volgens Nussbaum twee zaken waarin de gangbare manier van 'welvaartsmeting' te kort schiet. Ten eerste is het zo dat het bnp geen oog heeft voor verdeling (distribution); een land waarin extreme ongelijkheid heerst, kan bijvoorbeeld een hoog bnp hebben en dus worden beschouwd als 'welvarend'. Ten tweede is het bnp een te gemakzuchtig meetinstrument; ''it takes human live together in a single number'', stelde Nussbaum in een interview.

Het is geen adequaat instrument om er achter te komen hoe het met het onderwijs of de gezondheidszorg staat, of met de relaties tussen verschillende (inkomens)klassen in een land. In dit opzicht is Mogelijkheden scheppen een aanklacht tegen oppervlakkig marktdenken en daarmee sluit Nussbaum, die haar theorie samen met de econoom Amartya Sen ontwikkelde, zich aan bij een groeiende groep die kritisch is op het hedendaagse marktdenken, zoals Harvard professor Michael Sandel die in zijn boek Niet alles is te koop (The moral limits of the Market) waarschuwt voor moreel verval door excessieve marktwerking. Sandel en Nussbaum vinden elkaar in hun strijd tegen een samenleving waarin marktwaarden centraal staan zonder een opvatting over, in de woorden van Nussbaum, ''what it means to live a full life.''

Het siert Nussbaum zeer dat ze niet slechts kritiek uit of blijft hangen in abstracties, maar ook een alternatief aanreikt. Ze maakt zich sterk voor een zogenaamde index van de menselijke ontwikkeling, een meetinstrument dat nu al aan populariteit wint. De index staat een menselijke benadering voor die onder andere armoede, de kwaliteit van het onderwijs, analfabetisme en levensverwachting als belangrijke indicatoren wat betreft de welvaart van een natie ziet. De grootste verdienste van een afwijzing van het bnp en een omarming van de index van de menselijke ontwikkeling is dat zorgt voor een economie die zich richt op rechtvaardigheid en menselijke waardigheid. Het is dan ook een goed teken dat de consensus hierover groeit. Een bnp benadering versterkt een 'dervivatendictatuur' waarin financiŽle markten zo dominant zijn verkregen dat zelfs politici er hun standpunten op afstemmen. Een benadering naar de vermogens van mensen biedt het tegenovergestelde en is daarom zonder meer superieur.

Wie Nussbaum leest, moet het opvallen dat haar filosofie, over het goede, over rechtvaardigheid over geluk, over mogelijkheden, een humanistische filosofie is. Sterker nog, haar antropocentrische wereldbeeld maakt haar bijna een kind van Renaissance, of van een 'gevoelige Verlichting' waar de schaduw van Aristoteles als het ware overheen valt. Nussbaum lezen is kijken in de ziel van de mens, zijn emoties en zijn ervaringen, om uiteindelijk te komen tot een opvatting over het goede, gebaseerd op het mens-zijn.


Recensie door Daniel Boomsma

Martha Nussbaum, De breekbaarheid van het goede. Geluk en ethiek in de Griekse filosofie en literatuur, uitgeverij Ambo, Amsterdam, 1986

Links
mailto:daniel_boomsma@hotmail.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be