De box

boek vrijdag 19 maart 2010

Günther Grass

In De rokken van de ui (2006) keek Günter Grass zonder schroom terug op zijn leven tot 1959. Hoewel het boek bruisend verslag deed van alle kwesties en aspecten van zijn jeugd in Danzig en zijn kiemend schrijverschap, reduceerden de critici de autobiografie voornamelijk tot de onthulling dat Grass op 17-jarige leeftijd lid van de Waffen-SS was geweest en in de laatste weken van de oorlog tegen de Sovjets was ingezet. Waarom had het geweten van Duitsland zolang gewacht om dat toe te geven? Van De box zal niemand op zijn achterste poten gaan staan. In dit tweede deel van de autobiografie zitten zijn volwassen kinderen rond de tafel en vertellen, schijnbaar gemoedelijk, over hoe het was om samen te leven met een vader, en een beroemde vader op de koop toe.

Grass denkt altijd lang en diep na over de vorm en inhoud van zijn boeken. Zijn zin voor het detail is zelfs zo groot dat, als hij een personage met de trein wil laten reizen, hij eerst zelf de reis maakt, zodat hij weet waar de reiziger een kaartje kan kopen en hoe lang de rit zal duren. In De box lijkt die obsessie voor precisie voor een keer opzijgeschoven. Aan het woord is een grote, gezellige, rommelige familie, een ‘lappendekenfamilie’, acht kinderen uit vier huwelijken die, veelal met zijn vieren, nu eens de vier eerstgeborenen, dan weer de vier anderen, samenkomen om hun herinneringen aan hun vader (het gesprek wordt opgenomen) aan de lezer toe te vertrouwen. En zoals dat tijdens familiegesprekken nu eenmaal gaat, praten ze door elkaar en wordt de ene door de andere voortdurend onderbroken, zodat er op den duur een brij van tussenwerpsels, halve zinnen en halve verhalen ontstaat.

Maar de opborrelende chaos en de halfverteerde gedachten en gevoelens misleiden. Ook in dit boek regisseert Grass met vaste hand. Zijn kinderen beseffen dat zeer goed. ‘Het zou best kunnen dat ook wij gewoon maar bedacht zijn,’ moppert een van hen. Een personage is alvast bedacht: Mariechen is een vrouw die met haar Agfa-box kiekjes van alles en iedereen maakt. Misschien maakt ze zelfs kiekjes van de drollen van de schrijver. Ze stamt uit het koude land van herkomst van Grass, ‘heel ver weg in het oosten’, een land dat nu weg is en verdwenen. Nooit wijkt ze van de zijde van de schrijver, en bovendien is ze met haar wonderbox in staat om plaatjes te schieten die niet bestaan, of om dingen te laten zien die de kinderen niet eens kunnen dromen, of om in het verleden te kijken, of zelfs in de toekomst.

Terwijl Mariechen met haar doemaareenwensbox de grenzen tussen werkelijkheid en fictie vastlegt, leidt de schrijver zijn kinderen doorheen de mijnenvelden van zijn leven. Hoe komt het dat hij zo onrustig was? Waarom heeft hij pas bij zijn vierde vrouw zijn rust gevonden? Waarom verdroeg hij geen geruzie en liep hij bij conflicten in het gezin altijd weg? Waarom was het altijd maar ik, ik, ik en gaf hij de ander altijd het nakijken? Waarom is hij nooit losgekomen van het verleden? Waarom kon je er nooit zeker van zijn of hij luisterde of alleen maar deed alsof? En waarom ratelde er voortdurend iets binnen in hem? ‘Breek de staf niet over jullie vader,’ maant de vrouw van Jasper. ‘Wees blij dat hij er nog is.’

Grass geeft de regie van zijn autobiografie nooit uit handen. Enerzijds staat hij toe dat er uit de vele anekdoten, verhalen en nu eens haarscherpe dan weer mistige herinneringen zowel een man van vlees en bloed als een gewetensvol schrijver opdoemt. Ook hier spelen de kiekjes een cruciale rol, want zij leggen ook vermoedens en verlangens vast, ‘buitgemaakt door een box die niet goed spoorde maar onthulde, blootlegde, voor schut zette.’ Anderzijds onderstreept hij om de haverklap dat herinneringen nooit een leven kunnen samenvatten, laat staan uitleggen. Zijn enige hoop is daarom dat zijn kinderen begrip kunnen opbrengen voor ‘de ontoereikende vader’, want zij ‘kunnen zijn leven niet schrappen alsof het nooit geleefd was, en hij het hunne niet.’

De box is een intelligent en subtiel geconstrueerde autobiografie. Wie te snel leest, of zich laat afleiden door het gezellige geratel van de kinderen, zou kunnen denken dat Grass zich al te gemakkelijk uit zijn taak als ernstig autobiograaf probeert te wriemelen. In feite kwijt hij zich zeer ernstig van die taak. Hier is een man aan het woord die de grenzen van het genre aftast, niet omdat hij bang is voor onthullingen, maar omdat hij goed beseft dat het verleden een vreemd land is waar ze de dingen anders doen. Daarom kan Grass naar hartenlust fabuleren en verzinnen, en tegelijk de lezer uitnodigen om te snuffelen in zijn leven, een leven waarvan het einde overigens nog lang niet in zicht is, want ‘er ratelt nog altijd iets in hem.’


Recensie door Joseph Pearce



Deze recensie verscheen in Uitgelezen, de boekenbijlage van De Morgen van 10 november 2009

Günter Grass, De box. Meulenhoff, Amsterdam, 2009, 205p.

Links
mailto:joseph.pearce@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be