De macht van het bouwen

boek vrijdag 16 juni 2006

Deyan Sudjic

Deyan Sudjic heeft de compliciteit van architecten met dictaturen ongezouten samengevat in een van de slotzinnen van De macht van het bouwen: ‘Hun werk [van de architecten] is afhankelijk van hun betrokkenheid bij de politieke context van de wereld. En in die wereld hebben de totalitaire heersers, de egoïsten en de maniakken in het verleden laten zien dat ze architecten ongeacht hun persoonlijke opinie meer gelegenheid voor creatief werk bieden dan progressieve democratieën.’ Een mooi voorbeeld is de compliciteit van iemand als Rem Koolhaas met de Chinese autocratie, zeg maar dictatuur.

Een ogenblik dacht ik dat Swift in Gulliver Hitlers Germania beschrijft. De twee hoofdstraten van de hoofdstad Mildendo die elkaar kruisen verdelen de stad in vier kwartieren. Het paleis van de Keizer ligt in het middelpunt van de stad, waar de twee grote straten op elkaar uitkomen. Dat was wat ook gebeurde in de miniatuurversie van Hitlers Rijkskanselarij, want ook daar kruisten de assen elkaar in het midden van Hitlers werkkamer. Zulke gekruiste assen liepen ook door de slaapkamer van Lodewijk XIV in Versailles die was gepositioneerd op het kruispunt van de twee belangrijkste wegen in Frankrijk en Mitterand gaf I.M. Pei de opdracht een piramide op de binnenplaats van het Louvre te bouwen op de as die van de Champs-Élisées naar La Défense loopt. Die plaatsingen herinneren aan de indeling van de Romeinse steden, waarover ik kort mediteerde in het essay ‘Midden-Europa. Een Landschap van citaten’ in Uit de dode hoek, dat zelf nogal geïnspireerd was door een essay van Joseph Brodsky (‘Vlucht uit Byzantium’ uit de bundel Tussen iemand en niemand).

Het kruis als symbool van de macht is veel ouder dan het christendom, want het is inderdaad de plattegrond van elke Romeinse nederzetting die getekend wordt door een noord-zuid- en een oost-west as, zie het paleis van Diocletianus in Split. Het christelijke kruis is een profanering van de priesterlijke macht die de Romeinse keizer naast zijn militaire en burgerlijke macht bekleedde. Maar misschien is het allemaal wel eenvoudiger en gaat het gewoon om de wil van de heerser om ook na zijn dood in het centrum van de belangstelling te staan: in Peking blokkeert het mausoleum van Mao in het midden van het Tiananmenplein de as die dwars door de stad loopt.

De waarlijk grote kunstenaars zochten een compromis, maar ze deden geen artistieke concessies of probeerden niet het kunstwerk te maken dat de opdrachtgever in zijn hoofd had.De architecten die werken voor de groten der aarde bevinden zich nog altijd in de positie van de kunstenaars die vroeger de wensen van hun mecenassen robeerden te raden. Waarschijnlijk waren velen van hen hielenlikkers van het type Albert Speer, Boris Iofan en Philip Johnson, die alle architecten, zichzelf incluis, hoeren noemde. Met die hoeren was de oude fascist Johnson omringd op zijn vijfennegentigste verjaardag in het restaurant van de Four Seasons van de Seagram Tower in New York: Frank Gehry, Peter Eisenman, Arata Isozaki, Rem Koolhaas en Zaha Hadid. Van alle kanten van de wereld kwamen zij aangevlogen om hun tong in de tandeloze mond van de oude sadist te stoppen.

Sudjic vertelt ook over de twee gekruiste zwaarden in reuzenformaat die de grote invalsweg naar de stad domineerden. Ze werden gegoten in het Engelse voorstadje Basingstoke. Vandaar is het eigenlijk maar een kleine stap om die zwaarden te associëren met Swift. Op een bepaald moment staat Gulliver als een kolossus met zijn benen zo wijd mogelijk gespreid, en door die poort marcheert het leger Liliput. De soldaten mogen ‘op straffe des doods’ niet omhoog kijken, wat sommige jonge officieren toch doen, wat Gulliver niet prettig vindt omdat zijn broek zich in een slechte staat bevindt. Ik wist niet dat in 1957 koning Faisail II aan Frank Lloyd Wright de opdracht had gegeven om in Bagdad een opera te ontwerpen in de stijl van het niet-gebouwde sovjetpaleis (Boris Iofan) in Moskou. Dat lees ik nu bij Deyan Sudjic (De macht van het bouwen). Een kolossaal monument van zo’n dertig verdiepingen hoog voor de grootste kalief van Irak, Haroun al-Rasjid, de kleinzoon van de stichter van Bagdad, nam in plaats van Lenin de centrale positie in.

Tot slot auteur Ian Buruma. ‘What is OMA’ biedt een herdruk van diens recensie uit het jaar 1996 over Koolhaas’ meesterwerk S,M,L,XL. Niet erg, die herdruk, want het is een goed verhaal en Buruma kan ook echt goed schrijven. Maar dan: in een voetnoot legt Buruma uit dat hij Koolhaas ook in politieke zin waardeert, vanwege zijn weigering in China te werken. Ineens werd ik wakker. Schreef Buruma daar niet een tijdje terug totaal iets anders over? En is Koolhaas nu niet gewoon aan de slag in Beijing? Allebei waar. Buruma weerlegt in de Engelse krant The Guardian van 30 juli 2002 op bijzonder overtuigende wijze alle argumenten die Koolhaas aanvoert om er nu juist wel te werken, inclusief het argument dat alles wat we er tegen hebben een restant zou zijn van misplaatste imperialistische arrogantie.

Bernard Hulsman, architectuurcriticus NRC Handelsblad: 'Het is wel een punt natuurlijk, of je voor zo'n regime moet bouwen. Volgens mij moet hij het niet doen. Het maakt hem toch zo'n beetje de Leni Riefenstahl van de Lage Landen. Maar het is erg weinig gebeurd, dat een architect een opdracht weigert om politieke redenen. Architecten bouwen gewoon. En dat is natuurlijk een heel cynische houding. Kijk, voor het geld hoeft Koolhaas het niet te doen, dus als iemand kan weigeren dan is hij het wel. Koolhaas heeft een soort goeroe-achtige status hè, hij is een fenomeen. En er is haast niemand, noch in de Nederlandse, noch in de internationale pers, die er een onvertogen woord over durft te zeggen. Zijn beweringen blijven goeddeels onweersproken. Hoe dat komt? Ik denk dat critici bang zijn om als domoor te worden weggezet.

Het discours over Koolhaas is vaak gevat in van die geloofstermen, hij heeft trouwe aanhangers, ook in de Nederlandse architectuurwereld, die het voor hem opnemen. De aantrekkingskracht van Koolhaas is volgens mij dat hij de illusie weet te wekken dat architecten de wereld kunnen duiden. Elke stap die hij zet gaat vergezeld van een apodictische uitspraak. Over zijn ontwerp voor cctv roept hij bijvoorbeeld: de tijd van de wolkenkrabber is voorbij! Een gebouw is bij hem nooit zomaar een gebouw, het staat altijd voor iets groters. In zijn lezingen over China zegt hij bijvoorbeeld dat wij hier niet doorhebben wat globalisering inhoudt; volgens Koolhaas maken wij ons hier een beetje druk over immigrantenstromen, terwijl het daar helemaal niet om gaat. Nee, in China, daar weten ze wat globalisering is! Zijn pro-China houding heeft denk ik ook te maken met het feit dat hij lange tijd een papieren architect is geweest; veel van zijn ontwerpen werden in het Westen niet uitgevoerd. In China krijgt hij het wél voor elkaar.

Ian Buruma, journalist en schrijver (in The Guardian, 30 juli 2002): 'Omdat het beleid van de Chinese overheid er op gericht is de oude hoofdstad in feite weg te vagen en er een splinternieuwe voor in de plaats te zetten, groter en imposanter dan de vorige, krijgen architecten een hoop werk te doen. Volgens de meeste ramingen zal maar een fractie van Peking zoals het er in de jaren '70 uit zag, in 2008 nog overeind staan. (...) Er is niets mis mee, tenzij je van mening bent dat zaken doen met China sowieso uit den boze is, om voor Peking een operagebouw te ontwerpen, of een hotel, ziekenhuis, universiteit of zelfs het hoofdkantoor van een bedrijf. Maar staatstelevisie is wat anders. cctv is de spreekbuis van de Partij, het centrum van de staatspropaganda, het orgaan dat een miljard mensen voorhoudt wat ze moeten denken. (...) Er zijn grenzen.

Het is moeilijk voor te stellen dat een bekende Europese architect in de jaren '70 een omroepgebouw voor generaal Pinochet zou hebben ontworpen zonder daarmee flink aan geloofwaardigheid in te boeten. En al is het misschien cool om anti-Amerikaans te zijn, ik kan me niet voorstellen dat Koolhaas een televisiegebouw voor Saddam Hussein wil ontwerpen. Waarom zou dat niet ook voor China gelden? (...) Terwijl ze nog steeds, als het goed uitkomt, een paar marxistische kreten slaken, gaan de partijbonzen te werk als corrupte ondernemers, delen ze geld, vergunningen en concessies uit aan vriendjes, familieleden en handlangers. (...) Grote aantallen arbeiders en boeren worden uitgebuit, ontslagen of uit hun huizen gezet. In plaats van vrije meningsuiting en democratie is er propaganda. Daar is cctv voor bedoeld. En onze architecten helpen mee dat in stand te houden. It's not a noble enterprise.'

Rem Koolhaas in R.A.M over de kritiek dat hij een dictatoriaal regime steunt: 'Dat is een absoluut serieus issue. Daar hebben we goed over nagedacht en we zijn ons ervan bewust dat er een risico is. Maar [onze deelname] is gebaseerd op de inschatting dat er op dit moment krachten in China actief zijn die de Chinese politiek in een bepaalde richting gaan ontwikkelen, waar ik me in kan vinden en die ik kan ondersteunen. Ten eerste is er een privatiseringsproces aan de gang, ze willen van de staatstelevisie zo snel mogelijk een soort bbc maken. En ten tweede denk ik dat de uiteindelijke invloed van de digitalisering juist in China het medium zal worden van bevrijding en informatiegelijkschakeling. (...) Als ik er over twijfelde, zou ik het niet doen. Ik ben ervan overtuigd. En ik ben niet over één nacht ijs gegaan, ik ben al sinds 1995 heel veel in China en heb veel gekeken en geanalyseerd welke kant het opgaat. (...) Maar ik erken volledig dat het een inschatting is, ja. Ik geef toe dat het een moreel issue is. En ik geef ook toe dat we ons zouden kunnen vergissen. (...) En dat zou ik rampzalig vinden, ook van mezelf.’


Recensie door Piet de Moor

Deyan Sudjic, De macht van het bouwen, Anthos, 2005

Links
mailto:piet.de.moor@skynet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be