Bij Epo verscheen het boek Ik stel vast. Politiek taalgebruik, politieke vernieuwing en verrechtsing van Jan Blommaert, professor Afrikaanse taalkunde en sociolinguďstiek aan de Universiteit Gent. Hierin koppelt hij de Burgermanifesten van Guy Verhofstadt en de affaire Dutroux aan de opkomst van het Vlaams Blok. In het bijzonder onderzoekt hij het nieuwe politieke taalgebruik in de Belgische politiek, de manier waarop die taal gebruikt en gereproduceerd wordt, de de-ideologisering en de individualisering, het ontstaan van nieuwe handelingen en verbeeldingen die het politieke bedrijf vormgeven.

Blommaert beschouwt de eerste twee Burgermanifesten van Guy Verhofstadt als het vertrekpunt voor de ontwikkelingen in de politieke communicatie en politieke vernieuwing. "Haast onmerkbaar nam zowat iedereen het basisjargon en de basisargumenten over uit de Burgermanifesten, in die mate dat het hedendaagse politieke taalgebruik er in verregaande mate op gebaseerd is." De eerste 'nieuwe' woorden die Verhofstadt lanceerde waren de 'burger' en de 'kloof'. De politiek is schijn geworden en daar ligt de kloof met de burger, en in feite is het niet de burger die de politiek loslaat maar de politiek de burger. Guy Verhofstadt wil een ware bugerdemocratie uitbouwen maar hij richt zich toch niet tot iedereen " … in het lijstje van genodigden voor de nieuwe Burgerbeweging speuren we tevergeefs naar de minder fortuinlijke burger (de werkloze, de migrant, de bejaarde, de kansarme, …). In het systeem van Verhofstadt krijgt de burger veel schijnmacht maar in essentie blijft het zwaartepunt van de nieuwe politiek te liggen in een nieuwe partij (de VLD). In feite vertelt Verhofstadt weinig of geen nieuws, alleen de retoriek, de stijl en de vorm is veranderd.

Fundamenteler maar ook meer pamfettair wordt de kritiek van Blommaert als hij het heeft over de standpunten van Verhofstadt over de migranten en de Derde Wereld. "Zonder verdere commentaar wordt hierbij gezegd dat inburgering de oplossing is voor zowel rechts-extremisme als voor de linkse naďviteit (…) Toch formuleert Verhofstadt 'concrete acties': precies die namelijk, welke door het Koninklijk Commissariaat van Paula D'Hondt werden voorgesteld. Dan wordt het klassieke bruggetje gamaakt naar de illegalen (als de bliksem terug!) en asielzoekers (blijven als het echte zijn), en dan eindigt het betoog met een pleidooi voor de ontwikkeling van liberale markteconomiën en Burgerdemocratieën in de emigratielanden: 'Dit veronderstelt de verbanning van het protectionisme en het opzetten van een échte vrije wereldhandel'." Blommaert eindigt deze alinea met een toch bijzonder domme en zelfs kwetsende opmerking. "Dit zou vanzelfsprekend de Endlösung van het migratievraagstuk zijn: maak van ieder land een consumptieparadijs - niemand zal er nog uit weg willen." Door het gebruik (misbruik) van het historisch geladen woord Endlösung zondigt de auteur zich aan datgene wat hij de schrijver van de Burgermanifesten aanwrijft, nl. misbruik van taal (Blommaert steunt theoretisch op de standpunten van Michel Foucault, Pierre Bourdieu en vooral Roland Barthes die zich baseerde op decoderingen van de onzichtbare semiotiek van een kapitalistische samenleving). Dit laatste komt ook tot uiting bij zijn summiere bespreking van het standpunt van Verhofstadt over de Derde Wereld. "Dit trieste dieptepunt in de Burgermanifesten geeft zeer goed weer welke soort attitude Verhofstadt had ten opzichte van de ontwikkelingslanden. He couldn't care less."

In een volgend hoofdstuk ontleedt Blommaert een programma van Librado uit 1991 waarmee hij wil aantonen hoe aan de ideologie van Verhofstadt meteen ook een aantal praktische communicatietechnische ingrepen worden gekoppeld. Hij heeft het daarbij vooral over het gebruik van 'callcenters' waarbij de kijkers telefonisch het vragen kunnen stellen aan de aanwezige politici. "Een decennium later zijn deze vormen gemeengoed geworden, en Librado documenteert de genese van dit model." De bewuste uitzending ging over het 'migrantenprobleem' naar aanleiding van rellen in Brussel in juni 1991. Blommaert erkent dat de uitgesproken tekst van de inleidende film niets incorrect bevatte maar wel dat de beelden zorgden voor een negatieve stereotypering van de migranten. Ook de gestelde vragen en antwoorden waren er alleen op uit het PVV-standpunt te vertolken. Blijkbaar begrijpt Blommaert niet dat Librado als 'uitzending door derden' inderdaad de liberale standpunten moet verkondigen. Maar zijn stelling dat het samenspel van woord en beeld extra boodschappen kan formuleren is natuurlijk juist. Wie echter de analyse van de uitzending goed maakt ziet dat dit minder te maken heeft met het willen nalopen van extreem-rechts dan wel met forse kritiek van een oppositiepartij tegen een op dat vlak onwillige en onbekwame CVP-SP regering. De verandering van taalgebruik stelt Blommaert trouwens ook vast bij de socialisten. "Het socialisme van 1998 is een volkomen ander socialisme dan dat van 1974 (…) Ook bij de socialisten zijn de relatie tussen partij en burger en de manier waarop die in de communicatie wordt voorgesteld gemodelleerd op een beeld van de vrije markt als democratie."

In essentie gaat het boek van Blommaert over het 'taalspel'. Hij zet zich af tegen de misvatting dat een fenomeen verklaard is van zodra men er een woord voor heeft. "Dat woord moet dan, liefst, een gesofisticeerde bijklank hebben. Het moet jargonesk zijn, en zo de suggestie wekken dat achter het mooi klinkende woord een hele analyse schuilgaat. Het gebruik van dat woord vooronderstelt die analyse, en ontslaat de gebruiker van de plicht de analyse over te doen." Hieruit vloeit volgens de auteur een de-ideologisering en een individualisering van de mens tegenover de maatschappij. Politiek is herleid tot een individueel gedrag en dit tegen een volledig neutraal gemaakte achtergrond van marktkapitalisme. Zo wordt werkloosheid gezien als een individueel gebrek aan bereidheid om te werken, en het drugsprobleem als een privéprobleem waarbij heropvoeding centraal staat. Ook op het sociaal vlak maakt de VLD (Blommaert glijdt hier af naar de loutere partijpolitiek) een onderscheid tussen mensen die uit vrije wil in de penarie zitten en anderen. De eersten zijn voorwerp van tolerantie en moeten door individuën geholpen worden. De anderen krijgen steun van de samenleving.

Veel diepgaander is zijn inzicht over de correlatie tussen inzake migranten, veiligheid en stadsproblematiek. "In het Belgische onderzoeksparadigma is bijvoorbeeld nauwelijks een punt gemaakt van de diepe verwevenheid van racisme, veiligheid, migranten en stadsproblematiek (…) Om een zeer complex proces uiterst vereenvoudigd weer te geven: een bepaalde sociaal-economische positie genereert een bepaalde buurt en deze genereert een bepaald soort gedrag. Armoede stuwt allochtonen naar buurten waarin kleine en kwalitatief slechte woonomstandigheden de regel zijn; deze buurten bevatten zeer hoge concentraties van sociaal kwetsbare groepen (grote gezinnen, ouderen), werklozen en school-drop-outs, gekoppeld aan weinig vrije ruimte waarin ontspanningsmogelijkheden bestaan." De daaropvolgende analyse is hard maar juist.

Blommaert heeft het in zijn slot vooral gemunt op de zogenaamde 'politieke vernieuwing' die onder impuls van Verhofstadt ingang kreeg in ons land. Vormen van directe democratie, referenda, rechtstreekse verkiezingen en andere vormen van meer inspraak voor de burger leiden zijn inziens niet tot meer democratie maar wel tot minder persoonlijke verantwoordelijkheid en individualisering. Het verengt de politieke actie tot het simplisme van 'wij zeggen wat u denkt', een actie waarin vooral het Blok vanuit haar oppositierol uitmunt. "Het is mijn overtuiging dat precies de roep om directe democratie en de semiotische antwoorden die hierop gevolgd zijn het Vlaams Blok de mogelijkheid hebben geboden door te stoten naar het centrum van het politieke forum, een zekere respectabiliteit op te eisen, en een retorisch netwerk op te zetten dat de tegenpartij vaak met de mond vol tanden doet staan (…) het Vlaams Blok slaagt erin de grootst mogelijke realiteit te verlenen aan het beeldencomplex dat in de jaren negentig omtrent politiek is ontwikkeld."

Het is evenwel een kromme redenering. Wie pleit voor meer democratie en een grotere betrokkenheid bij de politiek zou extreem-rechts ondersteunen. Als bewijs van zijn gelijk verwijst Blommaert naar de neergang van de traditionele partijen en de opgang van het Blok. Hij gaat hierbij vlot voorbij aan de vaststelling dat de liberalen verkiezing na verkiezing groter werden. Erger is evenwel zijn verkeerde weergave van het standpunt van Verhofstadt in de Burgermanifesten in verband met de te grote invloed van de belangengroepen op de politieke besluitvorming. Blommaert stelt dat Verhofstadt die belangengroepen intrinsiek slecht en antidemocratisch noemt. Dit is niet het geval. De essentie van het betoog van Verhofstadt is dat drukkingsgroepen niet in de plaats van de politiek mogen beslissen. Het gaat hem in het bijzonder om 'de primaat van de politiek' en dat is vanuit democratisch oogpunt gewoon evident. Even klaagt de auteur ook de inhoudsloosheid van vele politici aan die liever opvallen in onbenullige televisieprogramma's dan concrete politieke visie. Hier slaat de auteur ten aanzien van Verhofstadt evenwel de bal mis. De reeks van politici die zich hier wel aan bezondigen is eindeloos. Over de rol van de media zelf in deze al bij al verontrustende ontwikkeling naar populisme valt weinig te lezen.

Uiteindelijk is ook het grote woord eruit. Het kapitalisme deugt niet. Maar ondanks de scherpe analyses van Blommaert op diverse vlakken volgt hier geen alternatief, of durft hij het alternatief niet uit te spreken. Dit boek is in feite een aaneenschakeling van controversiële artikels die de auteur in de voorbije jaren schreef. Met een willekeurige greep 'voorbeelden' rond diverse thema's tracht hij vooral zijn uitgangspunt voortdurend te bewijzen. Met de vingerwijzing dat de Burgermanifesten verantwoordelijk zijn voor het succes van het Vlaams Blok schetst Blommaert een wel erg eenzijdig beeld van deze problematiek. Zo ontwijkt hij bewust of onbewust de verantwoordelijkheid van andere traditionele partijen, drukkingsgroepen en de individuele burger voor de opkomst van extreem rechts. Zo staat het vast dat het electoraat van het Blok vooral komt van ontgoochelde kiezers van SP en CVP.

Maar erger is het feit dat Blommaert geen onderscheid maakt (of wil maken) tussen het mensbeeld van de liberalen en dat van het Vlaams Blok. Daarmee suggereert hij een soort gemeenschappelijkheid in de ideologische grondstroom van het liberalisme en het eng-nationalisme. Dit is gewoon onjuist en uit de pen van een 'onafhankelijk' hoogleraar hoogst bedenkelijk. De werkelijkheid is dat het liberalisme, meer dan welke andere ideologie ook, het tegengestelde is van extreem rechts. Waar liberalen de individuele vrijheid en het zelfbeschikkingsrecht centraal stellen, wordt het individu in extreem rechtse en eng nationalistische stromingen juist ondergeschikt gemaakt aan de 'volksgemeenschap'. Volgens het Vlaams Blok heeft elke Vlaming een soort 'plicht' tegenover Vlaanderen. Deze tendens om de rechten van het individu ondergeschikt te maken aan 'collectieve' rechten is trouwens ook terug te vinden bij communitaristen en zelfs socialisten. In die zin moet juist Blommaert zelf opletten niet in eenzelfde denkpatroon te vervallen als diegenen die de 'volksgemeenschap' als hoogste goed beschouwen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Jan Blommaert, Ik stel vast, EPO, 2001

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be