Kierkegaard

boek

Geert Jan Blanken

Hij wordt de vader van het existentialisme genoemd, een bewering die echter even fel verdedigd als tegengesproken wordt. Wat er ook van zij: de Deense wijsgeer Søren Kierkegaard (1813-1855) heeft een even indrukwekkend als interessant oeuvre bij elkaar geschreven. De in heel wat ‘geschiedenissen van de filosofie’ onderbelichte of vergeten filosoof heeft geen grote allesomvattende theorie geschreven. Hij schrijft over bepaalde thema’s en schuwt daarbij de controverse niet, zeker wanneer het geloof aan de orde is. Verder geeft hij de ganse controverse geregeld een extra dimensie door niet in eigen naam te schrijven, wat de verwarring over de ‘meningen van de filosoof’ compleet maakt. Voor sommige onderzoekers blijft nu eenmaal de theorie verbonden aan de denker belangrijker dan de ideeën zelf. Onder de naam van Johannes de Silentio, Johannes Climacus, Constantin Constantius, Anti-Climacus,… blijft hij een gesel voor al wie naar de ware ideeën van Kierkegaard op zoek is. Durft hij soms niet in eigen naam te schrijven of daagt hij uit door zijn identiteitwissels?

Søren Kierkegaard is het zevende kind van vader Michael, met diens tweede vrouw Ane Sørensdatter. Alvorens vader een welgesteld man wordt, leeft hij in grote armoede op het platteland, alwaar hij god voor zijn miserabele toestand vervloekt. Overtuigd van het feit dat hij hiermee Gods toorn over zich heeft geroepen, gaat vader gebukt onder zwaarmoedigheid. Iets wat door het overlijden van zijn eerste vrouw en vervolgens vijf kinderen alleen maar kracht wordt bijgezet. Kierkegaard zal hier enorm onder lijden. Hij neemt dit zijn vader enigszins kwalijk, al is er ook sprake van bewondering. Kierkegaard vangt studies theologie aan om te eindigen met een doctorstitel in de filosofie, behaald met een onderzoek naar het begrip ‘ironie’. Ondertussen leert hij de negen jaar jongere Regine Olsen kennen. Ze verloven zich, maar geheel oneigentijds verbreekt hij de verloving omdat hij zijn vrijheid terugwilt. Aan speculaties om de ware reden geen gebrek. Zeker is wel dat Regine een blijvende invloed zal hebben op de persoon en filosoof. Dat blijkt uit zijn geschriften over onder andere ‘liefde’ en ‘trouw’, maar ook uit het feit dat hij bij zijn dood haar alles nalaat.

Kierkegaard is twee eeuwen later nog steeds belangrijk. De onderwerpen die hij aansnijdt zijn ook vandaag de dag brandend actueel. Dit heeft uiteraard te maken met de rode draad doorheen zijn oeuvre: de drijfveren van de mens, alsook zijn kleine en grote dagdagelijkse beslommeringen. Voor Kierkegaard kan een mens drie stadia doorlopen. Wanneer iemand zich in het esthetische stadium bevindt, wordt zijn doen en laten beheerst door het onmiddellijke zintuiglijke. Wat al dan niet mooi, leuk of aangenaam is, bepaalt het leven. In het ethische stadium maakt men kennis met de geldende regels en zal de focus meer op juist/goed en fout/verkeerd komen te liggen. Het laatste religieuze stadium, zoals te verwachten wordt dit lang niet door iedereen bereikt, stelt dat het individu zijn leven en lot dient te omarmen, niet als een project dat hij volledig zelf kan sturen en bepalen, maar als een geschenk van een ander.

Een grote meerwaarde van het boek is dat het niet chronologisch te werk gaat, maar dat er per thema gewerkt wordt. Dit maakt het zeer verscheiden oeuvre van Kierkegaard heel toegankelijk. Een van die thema’s is het – ook bij de existentialisten sterk aanwezige – vraagstuk van de angst. Kierkegaard onderzoekt vooral hoe we als mens ons kunnen ontwikkelen, onszelf kunnen leren kennen, onszelf kunnen zijn. Angst is hierbij onontbeerlijk. Wie geen angst kent, kan zichzelf niet worden. Door die angst heen gaan is noodzakelijk voor wie echt wil leven. Het is de angst voor de mogelijkheden: het vliegtuig kan neerstorten. Kierkegaard heeft een gouden raad: laat de angst je niet verlammen, maar aanvaard de focus op de mogelijkheden. Wie hoogtevrees ervaart, wordt zo op de mogelijkheid van het in de oneindige diepte springen gewezen. Qua levensvraag kan hoogtevrees dus tellen. Zo ook is de ervaring van andermans dood een confrontatie met de eigen sterfelijkheid. Niet een angst die ons doet verlammen, maar een radicale keuze voor het leven ligt binnen de mogelijkheden, net door het besef dat ook onze dood om elke hoek loert.

Blanken laat zien dat Kierkegaard meer dan ooit actueel is. Enerzijds door tijdloze thema’s als angst, dood en liefde. Anderzijds door zijn analyses van menselijk gedrag. De mens is een vertwijfeld wezen dat zelden zichzelf is. Zo onderscheidt hij vier soorten twijfelaars. Je hebt mensen die vertwijfeld niet zichzelf willen zijn, die gericht zijn op het tijdelijke, zich focussen op het uiterlijk, meedoen aan alle heersende hypes. Mensen met een zelfbeeld dat niet dieper gaat dan hun kledij. Zij kunnen zichzelf worden door concreet te worden, weet te hebben van hun sterfelijkheid en hun beperkingen. En door deze laatste vooral te overstijgen. Er zijn ook mensen die zichzelf niet zijn door vertwijfeling over de aardse dingen. Die zichzelf negeren door zich vast te klampen aan aardse dingen: relatie, job, auto,…Als de aardse dingen wegvallen, is men radeloos. Zij dienen vrij te worden doordat het vastgelegde een plaats krijgt, maar in de wetenschap dat heel wat zaken niet onveranderlijk vastliggen.

Wie zichzelf niet is door de twijfel aan zichzelf, is er van overtuigd dat we het niet met deze wereld slecht getroffen hebben, maar vooral met onszelf. Zij vinden dat zij een passief slachtoffer zijn, niet van de wereld, maar van zichzelf. Eenzaamheid en zelfdoding zijn hun deel. Hun ontsnapping bestaat uit het aanvaarden van zichzelf. Zij moeten het gegeven bestaan onvoorwaardelijk erkennen. Tot slot willen mensen vertwijfeld zichzelf zijn. Ze willen hun eigen leven in handen nemen, voeren de regie over hun eigen bestaan. Ze leven in een zelfgemaakte constructie, niet in de realiteit. Zij moeten vooral zaken leren loslaten. Niet per se zichzelf willen zijn, maar aanvaarden dat er eigen kenmerken en omstandigheden zijn waar men geen vat op heeft.

Ook de opdeling tussen de enkeling en de massa is voor Kierkegaard een gevoelig thema. Zeker in tijden waar het individu onvindbaar is in de massa. Hij motiveert de mens om zichzelf te worden, keuzes te maken, beslissingen te durven nemen. Maar het moet met een voldoende gezonde focus zijn. De massa loopt vol met zichzelf uniek wanende individuen die denken dat ze het verschil maken en daarvoor door anderen bewonderd willen worden. Men zou vermoeden dat sociale media reeds enkele eeuwen onderdeel uitmaken van het menselijk leven. Ook de pers krijgt van Kierkegaard een veeg uit de pan. Het creëert een publiek en een massa door heel veel informatie contextloos aan te bieden. Een praktijk waar niemand de verantwoordelijkheid dient op te nemen. Waarheden zijn er voor het grote publiek omdat ze nu eenmaal in de krant staan. Bovendien wekt de pers jaloezie en afgunst bij mensen op door te berichten over beroemdheden. Ook hier blijkt opnieuw de actualiteit van Kierkegaard.

Tot slot ontbreekt ook de ‘tijd’ niet. De herinnering is iets opnieuw binnen onszelf brengen, iets wat we eigenlijk al wisten. Hieruit vloeit het herhalen voort, dat niets minder is dan het voorwaarts herinneren. We starten nooit van een blanco blad, maar steeds vanuit alles wat we al geworden zijn. Zo zijn we in staat om stappen vooruit te zetten. De tijd is het enige waar we niet voluit voor kiezen, de last die ons van buitenaf wordt opgelegd. Het idee van de eeuwigheid houdt ons leven leefbaar, doet ons keuzes maken. Het is onze tijdelijkheid in het licht van de eeuwigheid die ons de motivatie levert om vooruit te gaan.

Zoals blijkt uit enkele onderwerpen die we behandeld hebben heeft Kierkegaard veel diepmenselijke thema’s besproken. De grote verdienste van Blanken is dat hij de geschriften van Kierkegaard en zijn alter ego’s mooi en overzichtelijk per thema bespreekt. Zo krijg je een zicht op de ideeën van de Deense filosoof en de evolutie binnen zijn denken. De auteur legt ook ten gepaste tijde de link met de hedendaagse actualiteit om de relevantie van de filosoof te tonen binnen de eenentwintigste eeuw. En dat die relevantie aanwezig is, is een understatement.


Recensie door Kristof Van Alboom

Geert Jan Blanken, Kierkegaard. Een inleiding op zijn leven en werk, Uitgeverij Ambo, 2012

Links
mailto:kristofvanalboom@hotmail.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be