De Misdaad en het Zwijgen

boek

Anna Bikont

In 2011 won de Poolse journaliste-psychologe Anna Bikont de European Book Price (een prijs die Guy Verhofstadt in 2007 won) voor Le Crime et Le Silence, de Franse vertaling van het oorspronkelijke Poolse werk My z Jedwabnego (2004). Het werk verscheen in diverse andere talen, waaronder nu recent ook een Nederlandse editie onder de titel De misdaad en het zwijgen (2016). Centraal in het boek staat de moord op honderden mensen van de Joodse gemeenschap in het Poolse dorp Jedwabne op 10 juli 1941. Bikont gaat in haar relaas op zoek naar de ware toedracht van de gebeurtenissen. Haar boek is opgevat als een opeenvolging van dagboeknotities van de zoektocht. Eerder beschouwende stukken (net zoals het grootste deel van het boek gebaseerd op interviews die zij heeft afgenomen) zorgen voor afwisseling.

De historische case study weerspiegelt de dramatiek van de recente geschiedenis van de Centraal-Europese ruimte in het algemeen en van de Joodse bevolking in die gebieden in het bijzonder. Het dorpje Jedwabne werd meegezogen in de maalstroom van de gebeurtenissen van de twintigste eeuw. Polen werd tijdens de Eerste Wereldoorlog verdeeld onder de grootmachten. Na afloop van de Eerste Wereldoorlog zorgde sterke man Pilsudski voor een nieuwe en vrij uitgestrekte Poolse republiek. In 1939 kende het dorp een kortstondige Duitse bezetting, maar volgens de afspraken van het Molotov-Ribbentroppact lag het gebied in de Russische invloedssfeer. In de loop van september 1939 kregen de Sovjets het voor het zeggen, totdat de Duitse troepen in juni 1941 Rusland binnenvielen. Vervolgens kwam Jedwabne onder Duits gezag, om in 1944 terug in de Russische invloedssfeer en vervolgens in het ‘nieuwe’ Polen terecht te komen. De situatie van de Joden onder deze wisselende regimes was in deze gebieden op zijn minst precair te noemen. Poolse nationalistische gevoelens en antisemitisme gingen vaak hand in hand.

Die bewuste 10 juli 1941 kreeg de Joodse bevolking van Jedwabne (die vrij talrijk maar ook sterk geďntegreerd was, zoals blijkt uit een mooie reconstructie in bijlage van het boek) de opdracht om zich te verzamelen op het marktplein om onkruid te wieden. Onder dit mom startte een verschrikkelijke moordpartij, waarbij enkele tientallen mannen onmiddellijk werden vermoord en vele anderen (ook vrouwen en kinderen) naar een schuur werden gedreven en daar levend werden verbrand. De misdaad zou plaats hebben gevonden op bevel van de Duitse bezetter. In een naoorlogs proces werden ook Poolse bewoners veroordeeld voor medeplichtigheid. Een nieuw onderzoek van de historicus Jan Tomasz Gross (gepubliceerd in het boek Neighbors, 2001; Buren, 2002) stelde echter dat vooral Poolse medeburgers schuldig waren. Het verschijnen van Gross’ boek wakkerde niet alleen de discussie over de collectieve schuldvraag op maar raakte heel wat andere gevoelige snaren bij de Poolse publieke opinie. Als een rechtstreeks gevolg hiervan startte Anna Bikont haar zoektocht naar de historische waarheid.

De lezer wordt geconfronteerd met het feit dat tientallen jaren later het litteken nog niet is geheeld. Eenmaal Bikont het spreekwoordelijke potje van het deksel heeft gelicht, ontmoet zij tijdens haar reconstructie heel wat tegenstand. Meer dan eens gaat de deur letterlijk voor haar neus dicht of worden bepaalde getuigen door familieleden afgeschermd. Dit levert enkele interessante quotes op die doen reflecteren over de kern van historisch onderzoek en over collectieve herinnering (“Het vervalste geheugen wordt dus bewaakt door de tweede generatie.” Of ook: “Dus bestaat de waarheid ondanks alle ontkenningen nog steeds. Ze wordt overgeleverd in idiomatische codes die allen voor haar ingewijden verstaanbaar zijn.”). Het is voor de lezer even wennen om de Poolse en Joodse namen te assimileren en ook de achtergrond van de toch wel ingewikkelde geschiedenis van de Poolse gebieden vraagt enige concentratie. Het literaire meesterschap van de auteur plaatst dit evenwel in de schaduw en het boek dendert voort op een verhaallijn die een psychologische benadering koppelt aan historisch en journalistiek metier.

De Misdaad en Het Zwijgen levert een beeld op van een gemeenschap die worstelt met het verleden en het tot op vandaag moeilijk heeft met het opnemen of aanvaarden van collectieve schuld. Het verhaal van Jedwabne kreeg in Polen een hoge symboolwaarde (even zoeken op het internet levert al vlug massa’s informatie op). Het Poolse parlement gaf zelfs in juli 2000 een onderzoeksopdracht aan het IPN (het Poolse Instituut voor Nationale Herinnering). Na twee jaar concludeerde deze instelling dat de nazi’s hadden geďnspireerd maar dat ‘sensu stricto’ de Polen verantwoordelijk waren voor de ongeveer 300 tot 400 slachtoffers van het pogrom. Polen heeft het zelfs anno 2016 nog steeds lastig met het verwerken van dit oorlogstrauma. Bikont besluit bijgevolg haar boek (p.570): “Hoeveel generaties zijn er nodig om de verhoudingen tussen de huidige bewoners van deze streek en de geesten van de Joodse bewoners van weleer te herstellen? En hoe kunnen we zeker weten dat het in de volgende generaties beter zal zijn en niet slechter?”


Recensie door Peter Laroy

De recensent is directeur van het Liberaal Archief.

Anna Bikont, De Misdaad en Het Zwijgen, Nieuw Amsterdam, 2016

Links
mailto:Peter.Laroy@liberaalarchief.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be