Het is tegenwoordig ‘in’ om te spreken over een botsing tussen de diverse beschavingen. De aanslagen van Al Qaeda, de rellen in de Franse banlieus en de protesten tegen de Deense cartoons doen vermoeden dat de westerse (christelijke) en de islamitische beschaving lijnrecht tegenover staan en met elkaar in conflict zijn. Deze stelling werd tien jaar geleden reeds geponeerd door professor Samuel Huntington in zijn ophefmakende boek The Clash of Civilizations waarin hij een quasi apocalyptische botsing tussen de diverse beschavingen in de wereld voorspelde. Sinds 11 september 2001 delen steeds meer intellectuelen Huntingtons pessimistische visie en beschouwen hem als een van de belangrijkste neoconservatieve ideologen van onze tijd. Hedendaagse auteurs zoals Roger Scruton, John Gray en Ad Verbrugge hebben het zelfs ronduit over het verval van godsdienst en traditie in het Westen en daarmee het einde van de beschaving. Daarmee sporen ze met Oswald Spengler en zijn Der Untergang des Abendlandes. De vraag is of het uitgangspunt wel juist is en of beschavingen sowieso kunnen botsen? De Vlaamse filosoof Mark Heirman meent van niet en schreef hierover een erudiet boek onder de titel Beschavingen botsen niet.

Waarom botsen beschavingen niet?

Mark Heirman: Omdat elke beschaving, naar het woord van Arnold Toynbee, een poging is om de hele wereld te omvatten. Dat doen beschavingen nauwelijks met geweld maar op basis van een organisatie van de samenleving die principieel vele staten en volkeren, culturen en religies kan omvatten. Daarin zijn beschavingen buitengewoon soepel en staan ze open voor verandering en verbetering. Ze verdwijnen pas als zich een alternatieve beschaving aanmeldt, een beschaving die hen overigens niet vernietigt maar opneemt in een groter of sterker geheel.

Dat klinkt nogal theoretisch. Is dat geen kwestie van definities?

Mark Heirman: Mijn benadering is ingegeven door de praktijk van ontelbare oorlogen en conflicten. Zo herinner ik mij vooral de oorlogen en conflicten van de 20ste eeuw. Vrijwel nooit stonden in deze oorlogen beschavingen tegenover elkaar. De grootste oorlogen van de 20ste eeuw, ik denk dan aan de twee wereldoorlogen en aan de Koude Oorlog, waren oorlogen binnen dezelfde (westerse) beschaving. Dat was, bij uitbreiding, ook de voorgaande eeuwen het geval. Anderen herinneren zich de zeeslag bij Lepanto van 7 oktober 1571 als een grote botsing tussen Oost en West, het christelijke Westen en het Turks-islamitische Oosten. Die zeeslag heeft nauwelijks enkele uren geduurd. Wat een verschil met de aanslepende godsdienstoorlogen in de 16de en 17de eeuw binnen dezelfde westerse beschaving, waar duizenden keren méér doden vielen dan in Lepanto. En het is vandaag niet anders. Zo sneuvelen bij islamitische terreuraanslagen veel meer moslims dan westerlingen. De overgrote meerderheid van alle oorlogen van vandaag zijn burgeroorlogen binnen dezelfde beschaving en zelfs binnen dezelfde staat.

In uw boek heeft u het over een fundamenteel verschil tussen cultuur en beschaving. Kan u dit toelichten?

Mark Heirman: Cultuur is een kwestie van verschil. Dat bevestigen alle cultuur-antropologen. Cultuur is wat míjn wereld, op basis van taal, levensbeschouwing, traditie en gewoonte, waarden en normen, van andere werelden onderscheidt. Dat culturen verschillen, is zelfs geen toeval. Het behoort tot de essentie van elke cultuur dat verschil te beklemtonen, te funderen en te handhaven. Beschaving is wat die culturele en levensbeschouwelijke verschillen overstijgt. Vrijwel elke beschaving die er ooit geweest is, steunde op een veelvoud van culturen, staten en volkeren en op het vermogen om dat veelvoud tegelijk te handhaven en vreedzaam te laten samenleven. Eens een beschaving zijn dubbele motor verliest, eenheid te scheppen in een veelvormige wereld, is ze tot verdwijnen gedoemd.

Is de ware tegenstelling niet deze tussen traditionalisme en progressiviteit?

Mark Heirman: Die tegenstelling tussen traditionalisten en vernieuwers lijkt mij een onderdeel van het probleem, maar niet de kern van de zaak. Dubieus aan traditie en vernieuwing is dat het verwisselbare begrippen zijn. Die begrippen laten uitschijnen dat vernieuwers geen traditie zouden hebben en dat traditionalisten zich niet kunnen vernieuwen. Vraag is altijd welke traditie we willen handhaven en wat vernieuwers eigenlijk willen vernieuwen. Ik heb het liever over de tegenstelling tussen een open of een gesloten samenleving, vooruitgang of verval, individuele belangen en groepsbelangen, míjn wereld en de manier waarop we met andere werelden samenleven. Van al deze tegenstellingen vormen cultuur en beschaving mijns inziens de dubbele kern. Cultuur is wat ons van elkaar onderscheidt, beschaving wat ons verenigt. Als ik Sigmund Freud mag parafraseren, is cultuur wat mensen van elkaar onderscheidt, beschaving wat mensen onderscheidt van hun dierlijke en natuurlijke omgeving. Dat zijn twee grondig verschillende dingen.

’Als een cultuur zich in zekere zin vernieuwt, wil ze terug naar haar bron, zelfs als een cultuur daartoe alles moet opblazen wat een beschaving over haar heeft uitgestort’, zo schrijft u. Kan u daar voorbeelden van geven?.

Mark Heirman: Culturen zijn veel stabieler dan beschavingen en ze zijn redelijk immuun voor verandering. Dat komt omdat culturen wortelen in een veelal oude traditie, een traditie die ze in eerste instantie willen instandhouden en doorgeven. Tegelijk moeten culturen wel rekening houden met een snel veranderende samenleving, en dus gaan ze hun eigen traditie vernieuwen en in zekere zin zelfs herscheppen. Dat is een complex fenomeen, omdat culturen nauwelijks beseffen dat ze hun traditie – minstens gedeeltelijk – zelf maken of die met nieuwe betekenissen beladen. Zo is 1302 voor de Vlamingen ‘een creatie’ van de 19de eeuw, de eeuw dat ook de Serviërs hun nationale identiteit ‘terugvonden’ in een verloren veldslag uit 1389 en de eeuw dat de Schotten hun kilt uitvonden, de eeuw van Jeanne d’Arc als het ‘historische’ boegbeeld van het reactionaire Frankrijk en de eeuw dat de Duitsers de aloude Hohenstaufen als hun voorgangers gingen beschouwen.

Doet een beschaving dat ook niet? Onze beschaving staat toch ook in een traditie die pakweg 4000 jaar oud is?

Mark Heirman: Het klopt dat de oudste beschavingen die we als voorgangers van de beschavingen van vandaag kunnen beschouwen, vier tot vijfduizend jaar geleden ontstonden. Iedereen kent wel het verhaal van Egypte, het Tweestromenland, de Indusvallei en de vallei van de Gele Rivier. Maar dat verhaal suggereert een continuïteit en een samenhang die ik zeker niet zal overdrijven. Ik ben integendeel geneigd om elke beschaving als een relatief nieuwe schepping te beschouwen. Noem het een schepping sui generis die wel elementen van andere beschavingen overneemt maar die in een alles veranderende synthese bewerkt en verandert. Een sterk voorbeeld daarvan lijkt mij de moderne westerse beschaving, een beschaving die zich pas in de 18de eeuw oprichtte om sindsdien de hele wereld te veroveren. Die moderne westerse beschaving stond in schril contrast met haar middeleeuwse voorganger. Maar in de Grieks-Romeinse beschaving zie ik evenmin een volwaardige voorganger van de moderne westerse beschaving, laat staan in de Egyptische, Sumerische, Indiase of Chinese beschavingen. In de 18de eeuw is in Europa en Noord-Amerika een nieuwe beschaving opgestaan, en dat is een beschaving die ook vandaag de wereld blijft vernieuwen. Die vernieuwing mag je bijzonder letterlijk nemen. Waar een nieuwe beschaving verschijnt, blijft niets zoals het was. Maar dat was eigenlijk niets nieuws, want ook onze middeleeuwse Europese beschaving had nauwelijks iets gemeen met haar Grieks-Romeinse voorganger.

Heel wat denkers zien religie als een noodzakelijke voorwaarde voor beschaving. Bent u het daarmee eens?

Mark Heirman: Op dit punt beschouw ik het standpunt van Toynbee als het beste wat de 20ste eeuw voortbracht. Dat standpunt wil dat religie en beschaving zelden samenvallen, dat religie een beschaving kan inspireren maar dat er altijd al beschavingen geweest zijn waarin religies nauwelijks een rol speelden. Zo zie ik in de Grieks-Romeinse beschaving die Europa zo ingrijpend heeft beïnvloed, bijzonder weinig religieuze elementen. Dat was in vele opzichten al een uitgesproken seculiere beschaving waarin boeren en soldaten, handelaars en ambtenaren de dienst uitmaakten, en niet één of andere religieuze hiërarchie. Volgens Toynbee was dit ook het verschil tussen de hyper-religieuze oud-Indiase beschaving en haar seculiere Chinese tijdgenoot, waar geen religie ooit de wereldse harmonie kon doorbreken. Zelf zou ik daar de Turks-Osmaanse beschaving aan toevoegen. Van alle beschavingen die door de islam geïnspireerd werden, was dit veruit de meest seculiere beschaving.

Is het begrip westerse beschaving dan niet gestoeld op christendom?

Mark Heirman: Gedeeltelijk. Aansluitend bij het vorige kunnen we niet spreken van een christelijke of van een islamitische beschaving. In beide gevallen gaat het om honderden miljoenen mensen, verspreid over tien tot twintig eeuwen. Niemand kan ontkennen dat christendom en islam over de eeuwen heen beschavingen geïnspireerd hebben, maar ze hebben ze zelden voortgebracht en ze vallen er nooit mee samen. Evenmin gaan ze er in ten onder. Bovendien huiver ik van een vignet als ‘westerse beschaving’, als we daar een beschaving mee bedoelen die via Grieken en Romeinen 25 eeuwen zou bestaan. Ik pleit er voor om die 25 eeuwen in drie stukken te breken, want alleen al voor West-Europa zie ik die periode in drie totaal verschillende beschavingen uitéénvallen: de Grieks-Romeinse, de middeleeuwse en de moderne westerse beschavingen. Van die drie was uitsluitend de middeleeuwse een christelijke beschaving. Naast de beschaving in het oude Constantinopel, een tijdgenoot van de middeleeuwse kathedralenbouwers, was dit mijns inziens de enige christelijke beschaving die de wereld ooit gezien kende. De moderne westerse beschaving, nauwelijks twee à driehonderd jaar jong, heeft zich weer helemaal van die christelijke inspiratie afgekeerd. Het is zelfs de meest seculiere of minst-religieuze beschaving die er ooit geweest is. Vrijwel geen onderdeel van de huidige westerse beschaving verraadt een christelijke oorsprong.

Waar komen beschavingen dan wel vandaan? Wie of wat brengt beschavingen voort?

Mark Heirman: Ik zie drie belangrijke wortels van bijna elke beschaving. Ten eerste is beschaving de vrucht van sociaal-economische en commerciële activiteiten. Beschavingen ontstaan omdat culturen en volkeren in hun sociaal-economische ontwikkelingen betrekkingen aanknopen en goederen en diensten uitwisselen. Op de tweede plaats delen en verspreiden beschavingen de belangrijkste ‘universele goederen’: kennis, technologie en wetenschap. En ten derde zijn beschavingen de vruchten van steden en staten, en dus ook van rechtsregels en afspraken die steden en staten ondersteunen. Voor geen van deze drie wortels zijn religies uitblinkers. Religies houden niet van steden en staten. Ze geloven niet in universele goederen die ze niet onder controle hebben. En het zijn zelden voorstanders van sociaal-economische en commerciële ontwikkelingen.

Is er dan ook geen islamitische beschaving?

Mark Heirman: Nee, islam is een religie en geen cultuur of geen beschaving. Het is met de islam als met het christendom. Onmiskenbaar heeft de islam diverse beschavingen bevrucht, maar zonder die effectief te beheersen. Historisch zie ik grote voorgangers in de Arabische, de Perzische en de Turks-Osmaanse beschavingen, en dat waren duidelijk drie onderscheiden beschavingen en geen drie varianten van hetzelfde. Helaas zijn deze drie beschavingen met islamitische kentrekken de voorbije vijfhonderd jaar verdwenen of werden ze al behoorlijk verzwakt. Bij overmaat van ramp zijn alle pogingen om de Arabische, de Perzische of de Turkse beschaving te doen herleven de voorbije eeuw gestrand op de westerse beheersing van het Midden-Oosten. Voor zover beschaving het vermogen is om culturen en religies op grote schaal vreedzaam te doen samenleven, zie ik op dit moment geen islamitische beschaving die deze rol kan opnemen. En laat me voor alle duidelijkheid herhalen dat de religie zelf daartoe niet in staat is, omdat ze een deel is van het probleem, niet van de oplossing. Dat bewijst ‘de politieke islam’ alle dagen.

Wat is dan zo typisch aan onze moderne westerse beschaving

Mark Heirman: Vrijwel alle beschavingen delen de hier opgesomde drie wortels en het gemeenschappelijke perspectief dat ze de hele wereld willen omarmen. Dat gemeenschappelijk fundament en dat gedeelde perspectief is trouwens één van de redenen waarom ze zelden botsen. Noem het de hardware van elke beschaving. Typisch voor elke beschaving afzonderlijk is de software. Dat is een kwestie van waarden, instituties en paradigma’s. Typisch voor de moderne westerse beschaving zijn de centrale waarden van alle moderne revoluties: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Bij mijn weten is deze beschaving zelfs de allereerste die op dit waardentrio centraal stelt. Om die centrale waarden te realiseren of veilig te stellen, steunt die beschaving op vier of vijf basis-instituties, ik noem het fundamentele gegevens die alle intermenselijke betrekkingen binnen deze beschaving bepalen: de scheiding van politiek en religie (of Kerk en Staat), de scheiding van de machten, de rechtsstaat, de volkssoevereiniteit en de vrije markt van mensen, goederen en diensten. En ten slotte is er het centrale westerse paradigma van de moderne westerse beschaving, niet van haar voorgangers: de absolute voorrang voor deze wereld, hic et nunc, en niet voor een of ander hiernamaals, voor een reïncarnatie of voor een eeuwige terugkeer. Juist dit laatste fundeert een seculiere beschaving, gericht op deze tijd en deze wereld, dit saeculum.

Hoe staat u tegenover Samuel Huntington en zijn theorie over The Clash of Civilizations?

Mark Heirman: Huntington blijft de fout herhalen die vele tijdgenoten maken: dat ze geen verschil zien tussen cultuur en beschaving. Huntington noemt beschaving gewoon een iets grotere cultuur, ‘een cultuur met een hoofdletter’. Zoals culturen botsen, ziet hij dus ook beschavingen botsen. In dezelfde logica vindt hij in elke beschaving dan ook ‘een monoculturele kern’, zelfs in Amerika. Uitgerekend voor de Verenigde Staten lijkt me dat het toppunt van verdwazing, want ook voor Huntington blijft die monoculturele kern blank, Angelsaksisch en protestants (white, anglosaxon, protestant, daar is die aloude WASP terug). In die termen gesteld, zie je niks anders meer dan botsende culturen en beschavingen. Met als toppunt ‘de bloedige grenzen van de islam’, daar waar de islamitische wereld de voorbije tweehonderd jaar veel meer westerse aanvallen te verwerken kreeg – in Afghanistan, Irak en Tsjetsjenië tot op vandaag - dan omgekeerd.

U schrijft dat beschavingstendensen uiteindelijk elke religieuze en culturele grens overschrijden en automatisch leiden naar een universele attitude. Is dat niet te optimistisch?

Mark Heirman: Beschavingstendensen moeten die grenzen niet overschrijden, want ze hebben er zichzelf nooit in opgesloten! Nogmaals, beschavingen ontstaan per definitie – dat heeft Toynbee in de twaalf boekdelen van zijn Study of History uitvoerig beschreven – vanuit een kruisbestuiving van uiteenlopende culturen en religies. Zeldzame beschavingen die deze kruisbestuiving niet kenden, zijn sinds lange tijd weer verdwenen. En alle beschavingen uit de geschiedenis waren groeiers, die uiteindelijk het grootste deel van ‘hun toenmalige wereld’ bestreken, of verliezers die zich van de buitenwereld afkeerden. In een wereld zonder de moderne communicatiemiddelen bleef de actieradius van elke beschaving natuurlijk beperkt. De moderne westerse beschaving is pas de eerste die effectief de hele wereld beroert. Maar de beschavingstendensen en attitudes zijn die van alle tijden en volkeren. Een universele attitude zit elke beschaving ingebakken. Uitsluitend de materiële mogelijkheden beslissen hoe ver hun actieradius kan gaan.

Maar wat dan met Auschwitz en de Goelag? Vormen zij niet het bewijs dat techniek en wetenschap niet waardevrij zijn maar in handen van fanatici kunnen leiden tot de meest gruwelijke zaken? Mensen hebben toch morele kracht nodig om de techniek te temperen? Waar moeten ze die morele kracht halen?

Marl Heirman: Fanatici hebben techniek noch wetenschap nodig om hun gruwelen te verspreiden. Zo ben ik van oordeel dat de Mongoolse veroveraar Djengis Khan in de 13de eeuw ‘met de botte bijl’ veel meer mensen liet afslachten dan Hitler in de 20ste eeuw. Of om dichterbij te blijven: zijn we nu al Rwanda vergeten, waar in 1994 met de meest primitieve wapens – met knuppels en machetes – op enkele weken tijd circa één miljoen Rwandezen werden afgeslacht. Daar heb je dus geen massavernietigingswapens voor nodig. Maar ook Auschwitz was geen technologisch-industriële slachting. Wat was er technologisch aan het ‘vergassen en opstoken’ van mensen? Het ‘probleem’ van Hitler was alleen dat hij de joden in de grootste stilte en bijna stiekem moest ‘opruimen’, en dat dit daarom niet in Duitsland maar in ‘het verre Polen’ moest gebeuren, waar hij de sporen van zijn misdaden ook minutieus dacht te kunnen uitwissen. Als grootste ‘morele’ kracht om wetenschap en techniek in goede banen te leiden, beschikt een beschaving mijns inziens over rechtsregels en een heuse rechtsorde. Het was geen toeval dat Hitler en overigens ook Stalin en vele andere dictators als eerste die rechtsorde ontmanteld hebben. Zonder rechtsbescherming wordt zelfs een beschaving weerloos aan haar vurigste tegenstanders overgeleverd.

U noemt het communisme en fascisme ‘bastaardkinderen’ van de Verlichting. Kan je dit toelichten?

Mark Heirman: Correctie, ik noemde de Russische en de Chinese revoluties bastaardkinderen van de Verlichting en varianten op de Franse Revolutie, niet het fascisme en zeker het nazisme niet. Met bastaardkinderen bedoel ik bijna letterlijk dat het kinderen waren van dezelfde vader, zij het van verschillende moeders. Die vader was de Franse Revolutie, zeker in Europa de vader van alle moderne revoluties. Die beeldspraak houdt in dat de Russische en Chinese revoluties ondanks evidente verschillen en monsterlijke ontsporingen essentiële uitgangspunten van de Franse Revolutie overnamen. Ik denk dan aan onze drie centrale waarden: vrijheid, gelijkheid en broederschap, hoe zeer ze die waarden ook ‘geperverteerd’ hebben. Het nazisme was heel andere koek. Hitler was in mijn ogen de felste tegenstander van de zaken die de Franse Revolutie ooit heeft opgeroepen. Als nazi-Duitsland de oorlog gewonnen had, was er van Verlichting en revolutie gewoon niets overgebleven. Zelfs voor Stalin, horresco referens, hadden vrijheid, gelijkheid en broederschap nog een bepaalde betekenis, voor Hitler geen enkele. Het nazisme was de zuiverste poging tot instelling van een onvrije, ongelijke en onbroederlijke samenleving. Om die meedogenloos te vervangen door de oorlog van allen tegen allen en door the survival of the fittest. Dit was het enige moment dat de moderne westerse beschaving had kunnen gebroken worden.

Fukuyama profeteerde dat de universele liberale democratie het einde van de geschiedenis vormde. Bent u het daarmee eens?

Mark Heirman: Natuurlijk niet. Ik kan me nog indenken, hoewel ik het er niet mee eens ben, dat de universele liberale democratie een onderdeel vormt van de meest succesrijke beschaving die er op deze aarde ooit geweest is. Maar daar aan toevoegen dat het tegelijk ‘de laatste’ is en dat er derhalve geen betere beschaving denkbaar is, lijkt me grotesk. Tot die meest succesrijke beschaving à la Fukuyama moeten we ook de zwarte schaduwplekken rekenen waarmee hij onvoldoende rekening houdt. Ik denk dan aan de nooit geziene tegenstellingen tussen rijk en arm, aan het geweld waarmee ook de westerse beschaving wel eens te keer gaat, aan de onoplosbare milieuproblemen, aan de ontembare migratiestromen en aan de onvoorstelbare ontworteling van niet-westerse culturen en beschavingen. Alleen troost ik mij met de gedachte dat onze moderne westerse beschaving pas twee eeuwen ‘bezig is’. Op de meetlat van beschavingen is dat pas het begin. Ik sluit dus niet uit dat we die donkere schaduwplekken kunnen overleven. Maar zelfs als ons dit lukt en we deze beschaving kunnen ‘voltooien’ zie ik niets wat me tot ‘het einde van de geschiedenis’ zou inspireren. Ik weet wel dat Fukuyama dat niet letterlijk bedoelt. Natuurlijk zal de geschiedenis nooit stilvallen. Maar hij bedoelt er wel mee dat ‘geen betere beschaving denkbaar is’. Dat is een stap te ver. Ik daag hem uit om een betere beschaving voor hem te ‘bedenken’.

’Als beschavingen een centrale kern hebben, ligt die in de toekomst, niet in het verleden’, zo schrijft u. Kan u dit verder toelichten?

Mark Heirman: Ik bedoel daarmee dat elke beschaving principieel op de toekomst gericht is, niet op het verleden. Op dit punt lijkt het verschil tussen cultuur en beschaving me het grootst. Zoals de Nederlandse cultuurfilosoof Lemaire opmerkte, is cultuur essentieel ‘georiënteerde herhaling’. Cultuur is een viering van hetzelfde. In vele opzichten is dat ook voor vele religies het geval. Ook religies zijn er eerder op gericht een bestaande, sacrale, orde te bevestigen dan om iets nieuws te scheppen. Dat doen beschavingen wel. Met vallen en opstaan en met wisselend succes waren het altijd beschavingen die de samenleving veranderden en vernieuwden. Geen wonder dat beschaving en vooruitgang samenhoren en dat uitsluitend een beschaving vooruitgang mogelijk maakt.


Interview door Dirk Verhofstadt



Mark Heirman, Beschavingen botsen niet, Houtekiet, 2006

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be