Dark Ages America

boek vrijdag 02 februari 2007

Morris Berman

Volgens de Amerikaanse socioloog Morris Berman staat de Amerikaanse samenleving aan de rand van de afgrond. Dit heeft te maken met de decadente aard van de hedendaagse Amerikaanse cultuur. De Amerikaanse samenleving vertoont aan het begin van de 21ste eeuw volgens hem opvallend veel kenmerken die ook terug te vinden waren in het Romeinse rijk tijdens de tweede en derde eeuw na Christus, enkele jaren voor zijn definitief verval. Deze overeenkomsten zijn onder andere het voeren van oorlogen tegen kleinschalige tegenstanders aan de periferie van het keizerrijk, achteruitgang in het niveau van educatie en cultuur, het einde van het kritische denken en de triomf van religie over rationaliteit. Deze decadente toestand van de Amerikaanse samenleving zal volgens Berman onvermijdelijk leiden tot zijn ondergang. De Verenigde Staten zullen in de komende jaren hun status van wereldleider kwijtspelen en net als het Romeinse Rijk de geschiedenisboeken ingaan als een reliek uit het verleden. Welke argumenten brengt hij naar voren om deze stelling te onderbouwen?

De leegheid van de Amerikaanse cultuur

De oorzaken van het nakende verval van de Verenigde Staten zijn onder andere het neoliberale economische beleid gevoerd door Ronald Reagan aan het begin van de jaren tachtig tijdens de vorige eeuw, een obsessieve neiging tot consumentisme en een bijhorende aantasting van intermenselijke relaties, het religieuze conservatisme van de G.W. Bush administratie en een totale ontkenning van mensenrechten. Dit laatste is met name zichtbaar in de behandeling van etnische minderheden binnen de grenzen van de VS. Uiteraard mogen we de behandeling van krijgsgevangen in Guantanamo Bay en Abu Ghraib niet over het hoofd zien. Maar de belangrijkste oorzaak is volgens Berman het Amerikaanse volk. Hij beschrijft zijn landgenoten doorheen zijn boek als een massa onwetenden, mensen wiens leven wordt gekenmerkt door een alomvattende leegte en spirituele vervreemding.

Om de radicaliteit en de suggestiviteit van de auteur aan te tonen citeer ik letterlijk een passage uit zijn boek: “The greatest obstacle to progressive change in the United States is probably the American people themselves. (…) The sad fact is that daily American life contains a great amaunt of violence and ignorance and is pervaded by a lot of alienation and spiritual emptiness.”. De grote schuldige is dus het Amerikaanse volk en niet specifieke beleidsmaatregelen van politici of regeringen van deze of gene politieke signatuur. Dit zorgt er voor dat het verval van de Verenigde Staten onontkoombaar is. Zelfs wanneer de neoconservatieven het Witte Huis volgend jaar wellicht definitief zullen verlaten, blijven de VS immers opgescheept zitten met de kernoorzaak van hun verval: de onwetendheid en culturele oppervlakkigheid van het Amerikaanse volk.

Na de VS komt de EU

Berman is met andere woorden stevig overtuigd van de onontkoombaarheid van zijn stelling. De Verenigde Staten zijn een natie in verval en zullen binnen een onafzienbare periode afstand moeten nemen van hun leiderschap van de wereld. Ze zullen in de komende decennia wegzakken naar de periferie van de mondiale samenleving. De grootste kandidaat om de politieke rol van de Verenigde Staten over te nemen is de Europese Unie. Dit komt door het samenlevingsmodel dat in Europa wordt gehanteerd. Europa is in de ogen van de auteur tegenwoordig de bakermat van het humanisme, wetenschappelijke vooruitgang en culturele uitmuntendheid. De belangrijkste uitdaging voor Europa is voorkomen dat haar cultuur verder Amerikaniseert onder invloed van de economische druk uitgevoerd door het Amerikaanse model van kapitalisme.

Berman lijkt hierbij nauw aan te sluiten bij de visie van de econoom Jeremy Rifkin. Deze beweerde in zijn boek uit 2004 The European Dream dat het Europese samenlevingsmodel beter uitgerust is voor de sociale en economische uitdagingen van de 21ste eeuw dan haar Amerikaanse pendant. In tegenstelling tot het indrukwekkende boek van Rifkin is er bij Berman echter weinig tot geen aandacht voor de invloed van dit samenlevingsmodel op politieke structuren. Ook is er in het boek weinig tot geen aandacht voor wat het Europese samenlevingsmodel nu precies inhoudt en waarom het zo superieur is. De auteur blijft steken in één aanhoudende scheldtirade ten aanzien van de Verenigde Staten en het Amerikaanse volk.

Anti-Amerikanisme

Het boek van Berman is één van de meest vooraanstaande voorbeelden van hedendaags anti-Amerikanisme. Overvloedig maakt hij gebruik van metaforen zoals de oppervlakkigheid en het gebrek aan diepgang in de Amerikaanse cultuur. Deze beeldspraak wordt door intellectuelen reeds eeuwen gebruikt om de Amerikaanse samenleving en cultuur te beschrijven. Opmerkelijk is de hardnekkigheid van deze metaforen. Van de Britse schrijver Charles Dickens uit de negentiende eeuw tot en met de hedendaagse Franse filosoof Jean Baudrillard zien we stereotyperingen van de Amerikaanse samenleving naar boven komen die allemaal handelen over oppervlakkigheid en leegte. Een hele stoet van intellectuelen heeft, sinds de opkomst van de Verenigde Staten als mondiale grootmacht, beweerd dat het een natie is van stompzinnige en gewetenloze mensen die alleen maar denken aan financiële winst. Deze traditie wordt mooi beschreven door de Nederlandse wetenschapper Rob Kroes, voormalig professor aan het Departement van Amerikaanse studies aan de universiteit van Amsterdam. Morris Berman is dus een exponent van een lange traditie: het anti-Amerikanisme. Niet toevallig zijn anti-Amerikaanse denkers bijna altijd radicale linkse tegenstanders van het kapitalisme en de vrije markteconomie. Bij een filosoof zoals Jean Baudrillard is er zelfs een duidelijk verband te leggen met het marxisme en theorieën die terugslaan op het bestaan van een klassenbewustzijn.

Alleen daarom al is het boek van Berman interessant om te lezen. Hoe valt hij binnen deze traditie van anti-Amerikanisme te plaatsen? Opvallend is bijvoorbeeld zijn verdediging van het humanisme, het kritische denken en een wetenschap vrij van religieuze of politieke invloed. Dit zijn stuk voor stuk aspecten die bij radicale linkse denkers vaak ver te zoeken zijn. Baudrillard vervalt in zijn kritieken op de VS altijd in een defaitistische afkeuring zonder dat hij enig alternatief biedt. Een verdediging van het humanisme zullen we bij hem niet terugvinden. Die nadruk die Berman plaatst op het belang van het humanisme en de liberale waarden van vrijheid en kritische wetenschap maakt van hem dan ook een interessante figuur binnen het gamma van anti-Amerikanisten.

Op politiek en wetenschappelijk vlak heeft het boek echter weinig tot geen waarde. Het is met andere woorden geen nuttig boek voor iemand die de politieke ontwikkelingen binnen de VS goed wil doorgronden. Laat staan dat het nuttige inzichten verschaft over de hedendaagse mondiale politieke toestand. Zijn anti-Amerikanisme zorgt er voor dat hij blind is voor de liberale en progressieve krachten die wel degelijk aanwezig zijn binnen de hedendaagse Amerikaanse cultuur. Het volstaat hier om te verwijzen naar filosofen zoals Martha Nussbaum en Richard Rorty. Het lijkt dan ook weinig waarschijnlijk dat de Verenigde Staten de komende jaren ten onder zullen gaan ten gevolge van decadentie. Indien de Verenigde Staten gedurende de komende jaren hun positie als leider van de wereld zullen kwijtspelen zal dat niet de fout zijn van de Amerikaanse burgers of hun cultuur maar van een ondoordacht buitenlands beleid gevoerd door neoconservatieven die het paradigma van de Koude Oorlog opnieuw hebben ingevoerd in het buitenlandse beleid van de Verenigde Staten sinds de aanslagen van 11 september 2001.


Recensie door Christophe Andrades



De recensent is docent politieke filosofie en politieke geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht



Andere literatuur die wordt aangehaald



- Baudrillard, J. (1988). America. London: Verso.



- Kroes, R. (1996). If You’ve Seen One You’ve Seen The Mall. Chicago: University of Illinois Press.



- Rifkin, J. (2004). The European Dream. How Europe’s Vision of the Future is Quietly Eclipsing the American Dream. Cambridge: Polity Press.

Berman, M. (2006). Dark Ages America. The Final Phase of Empire. New York: W.W. Norton.

Links
mailto:C.Andrades@PHILOSOPHY.unimaas.nl
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be