Het mysterie rond Olga Tsjechova

boek vrijdag 18 november 2005

Antony Beevor

Hoe verkoop je een boek? Schrijf over een historische figuur die samen met Hitler op de foto heeft gestaan en plaats die op de voorkaft. Gebruik een mysterieuze titel en zet daaronder de subtitel Hitlers favoriete actrice. Belangstelling en verkoopscijfers zijn verzekerd. Uiteindelijk blijkt het over een familiegeschiedenis te gaan waarin de Russische actrice Olga Tsjechova en haar broer, de componist Lev Knipper, centraal staan. Op het eerste zicht een eerder banaal onderwerp maar het is echt een interessant verhaal, niet zozeer omwille van de levensloop van de twee protagonisten, maar wel door de onverbloemde beschrijving van het leven van een bijzondere familie die de Russische revolutie, de burgeroorlog, de opkomst van Hitler, de stalinistische terreur, de invasie van de Sovjet-Unie door de nazi’s en de bestorming van Berlijn door het Rode Leger in 1945 wist te overleven. Het boek Het mysterie rond Olga Tsjechova van de Britse historicus en schrijver Antony Beevor geeft vooral een beklijvend beeld van de historische context waarin de protagonisten leefden.

Over Olga Tsjechova hebben vele geruchten de ronde gedaan: ze is lang een opvallende voetnoot geweest in boeken over Hitler of Stalin. Moedig, jong, naïef en mooi, werd zij uiteindelijk een van de bekendste actrices en avonturiersters van haar tijd. Ze trouwde in 1914 met een neef van Anton Tsjechov, maar ontvluchtte Moskou en haar huwelijk in 1920. Ze kwam berooid aan in Berlijn, en werd daar Hitlers favoriete filmster – hij stuurde haar kerstcadeautjes met handgeschreven briefjes – ‘Goebbels’ protégee, was een geheim agente van Stalin en Beria, en later mogelijk ook de minnares van het hoofd van de Sovjet- inlichtingendienst. Zij hield contact met haar broer, Lev Knipper, een componist die zich op zijn beurt gedwongen zag te werken als spion. Met deze dramatische familiegeschiedenis, die tegelijk een fascinerend spionageverhaal is, maakt Antony Beevor duidelijk hoe mensen zich staande hielden onder de enorme druk van totalitaire regimes: met een mengeling van moed, idealisme, angst, zelfopoffering, opportunisme en verraad.

We kennen hier in het Westen de Eerste Wereldoorlog vooral van de gevechten tussen Duitsers, Fransen, Engelsen en Belgen in de loopgraven rond Ieper, aan de Somme en in Verdun. Eenzelfde gruwelijke strijd deed zich echter voor in het Oosten van Europa. De politieke en maatschappelijke weerslag hiervan werd het eerst merkbaar in het tsaristische Rusland dat al snel onder druk kwam van sociale spanningen. De oorlog versnelde de desintegratie van het systeem en in maart 1917 deed de opvolger van de tsaar afstand van de troon. Wat volgde was een periode van oproer en geweld, waarbij zelfs professionele revolutionairen als Lenin en Trotski met moeite boven water konden blijven. Private bedrijven en bezittingen werden plots onteigend en dit zorgde voor een pijlsnelle verarming, vooral voor de stadsbewoners die enkel konden overleven door ruilhandel. Het jaar 1918 moet in Rusland een verschrikking zijn geweest. De bevolking werd geterroriseerd door bolsjewistische commissarissen met zwarte leren jassen en petten die het recht in eigen handen namen en ‘vijanden’ van het volk standrechterlijk afmaakten.

Dat de ‘revolutie’ desondanks slaagde, was mee het gevolg van de halsstarrigheid van de ‘witte’ officieren die de knop volledig wilden terugdraaien, elke hoop op een hervorming van de landbouw de kop indrukten en daardoor zelfs de grootste antibolsjewist schrik aanjoegen. De mensen hadden geen sympathie voor de roden, maar wel een hekel aan de witten. Het Witte leger viel uiteen. Daarop namen de roden ‘wraak’ op de bourgeois, de koelakken en ook kunstenaars. In die periode (1921) reisde Olga Tsjechova van Moskou naar Berlijn waar ze contact maakte met mensen uit de Duitse filmwereld. Ze kreeg filmrollen maar bleef ook actief onder Russische emigranten in Duitsland, een groep waar Lenin veel interesse voor toonde. De sovjets hielden de familieleden gegijzeld en hielden zo greep op tal van emigranten. Op die manier werd Olga Tsjechova al snel een agente voor de sovjets, net zoals haar broer, de componist Lev Knipper.

Olga’s ster als actrice steeg, en toen de nazi’s aan het bewind kwamen werd ze uitgenodigd door Goebbels en andere naziprominenten. Beevor schrijft dat ‘kunstenaars en schrijvers in het algemeen veel meer betekenis krijgen in een dictatuur dan in een democratie’. Dat klopt, omdat ze als uithangbord dienden en respectabiliteit afdwingen voor het regime. Voor kunstenaars waren er maar twee mogelijkheden: meegaandheid of ondergang. Dat laatste was het lot zowel in Rusland als in Duitsland. Schrijvers als Babel, Mandelstjam en Von Ossietzky werden vermoord. Maar ook niet-kunstenaars werden aangepakt. In Rusland onder de Grote Terreur van Stalin tegen de zogenaamde ‘vijanden van het volk’. In Duitsland vanaf 1933 tegen al wie in de weg stond van de nazi-dictatuur. Olga en Lev hielden zich overeind omdat ze voor de beide regimes interessant waren. Hitler had interesse voor cinema en bewonderde Zarah Leandra en Olga Tsjechova. In mei 1939 kreeg Olga een plaats op de eerste rij van een tuinfeest van Joachim von Ribbentrop, naast Adolf Hitler, waarvan een detail op de voorkaft van het boek staat.

Die foto gaf haar een – nogal overtrokken – status in Berlijn, maar ook in Moskou. Voor de Russische geheime dienst was zij zowat hun enige overgebleven ‘agent’ en dat op een cruciaal moment in de geschiedenis tussen beide landen. Wat Olga gedaan heeft (of niet) is niet zozeer duidelijk. Boeiend is echter de beschrijving door Beevor van de houding van Stalin die blijkbaar volkomen verrast werd door de Operatie Barbarossa. Hij was er samen met zijn leger – waarvan de leiders tijdens de Grote Terreur geliquideerd werden – helemaal niet op voorbereid. Op vijf maanden tijd stond het Duitse leger voor Moskou en Leningrad. Men begon reeds de hoofdstad te verlaten, zo werd het gemummificeerde lijk van Lenin al in een gekoelde treinwagon naar het oosten gestuurd. Er ontstond paniek onder de bevolking, mensen sloegen op de vlucht en soldaten deserteerden. Daarop reageerde Beria, het hoofd van de geheime politie die de orde herstelde door standrechterlijke executies. Beevor vermeldt bijna terloops ook dat Stalin een speciale groep liet oprichten die tot doel had om Hitler en zijn medewerkers bij een mogelijk bezoek aan Moskou te vermoorden. Daar zou Lev Knipper met zijn Duitse afkomst en ‘arisch’ uiterlijk een belangrijke rol bij spelen.

Zo ver kwam het niet want Moskou hield stand waarop Stalin zijn moordplan op Hitler weer introk omdat hij bang was voor een mogelijke alliantie van de Duitsers met zijn westerse bondgenoten. Intussen bleef Olga Tsjechova tijdens de oorlog actief als actrice in acht films en hield ze contact met Goebbels. In elk geval was ze niet antisemitisch en keerde ze na de oorlog terug naar Moskou, waar ze van Beria de opdracht kreeg terug te keren naar Berlijn. Na de dood van Stalin was ook het rijk van Beria uit en trok Olga naar Munchen waar ze haar carrière voorzette. Ze stierf in 1980. Uit dit alles blijkt niet dat ze een overtuigde nazi of communiste geweest zou zijn, aldus Beevor. Hij verklaart haar gedrag eerder als een manier om haar carrière veilig te stellen, zeg maar opportunisme, en een vorm van nieuwsgierigheid. Misschien was het wel haar acteertalent dat haar veilig doorheen die woelige jaren loodste.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Antony Beevor, Het mysterie rond Olga Tsjechova, Balans, 2005

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be