Over Spinoza

boek vrijdag 04 mei 2007

Pierre Bayle

Er wordt tegenwoordig nogal eens gesuggereerd dat islam en democratie onverenigbaar zijn. Veel van die islamcritici beroepen zich expliciet op de Verlichting, die volgens hen heeft afgerekend met het absurde geloof in hogere machten en bovendien aan de wieg van onze democratie heeft gestaan. Dat historisch besef niet de meest in het oog springende eigenschap van dergelijke Verlichtingsadepten is, wordt duidelijk wanneer we een blik werpen op een van de belangrijkste Verlichtingsfilosofen, de naar Rotterdam uitgeweken Franse denker Pierre Bayle (1647-1706).

Bayle was vermoedelijk de eerste denker die van mening was dat er geen inhoudelijk verband bestond tussen godsdienst en ethiek. Godsdienst gaat over wat men gelooft, en politiek gaat over hoe men handelt. Volgens Bayle is er echter geen intrinsiek verband tussen kennis en handelen. Het is volgens hem heel goed mogelijk dat iemand op basis van verkeerde veronderstellingen goed handelt. Dit kan verklaren waarom veel deugden in de meeste religies en culturen voorkomen. Anders dan bij Hobbes en Locke strekte Bayle’s pleidooi voor tolerantie zich ook tot atheïsten, aangezien hij geloofde dat er ook deugdzame atheïsten konden bestaan.

Vooral dit laatste standpunt werd hem in zijn tijd bijzonder kwalijk genomen. Het was ook de reden dat tal van theologen deze calvinist ervan verdachten een heimelijke ‘spinozist’ te zijn, wat rond 1700 ongeveer het ergste was waar je van beschuldigd kon worden. En dat terwijl hij in het lemma ‘Spinoza’ van zijn vermaarde Dictionaire historique et critique (1697) scherpe kritiek uitte op de filosofie van de man die door Jonathan Israel wordt gezien als de grondlegger van de Radicale Verlichting. Ook Israel deelt het wantrouwen van Bayle’s tijdgenoten. Hij was van mening dat Bayle’s kritiek op Spinoza zo weinig overtuigend was, dat hij in feite propaganda voor het spinozisme maakte.

Uit de uitgebreide en bijzonder informatieve voor- en nawoorden bij deze vertaling van Bayle’s lemma over Spinoza - inclusief de veel omvangrijkere aantekeningen en voetnoten – blijkt dat het iets minder eenvoudig in elkaar zit en rijst Bayle op als een bijzonder interessant denker. Hij was weliswaar een ‘overgangsfiguur’, iemand die deels nog in een oudere denktraditie stond maar die tegelijkertijd vernieuwend was, maar intellectuele aardverschuivingen zijn nooit te begrijpen zonder dergelijke denkers. In dit verband had trouwens wel iets meer aandacht mogen worden besteedt aan de merkwaardige structuur van Bayle’s Dictionaire en de traditie waarin die stond. Zo had een verwijzing naar het werk van Abraham-Nicolas Amelot de La Houssaye, dat enorme invloed had op Bayle’s methode, duidelijker kunnen maken in welke mate Bayle een overgangsfiguur was.


Recensie door Rob Hartmans



Deze recensie verscheen in De Groene Amsterdammer van 6 april 2007

Pierre Bayle, Over Spinoza, Damon, 2007

Links
mailto:egbert@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be