De moderne tijd en de holocaust

boek vrijdag 20 juni 2003

Zygmunt Bauman

De moderne tijd en de holocaust van Zygmunt Bauman is een provocerend boek. Zijn centrale stelling is dat de Holocaust niet een dieptepunt in de beschaving vormde maar juist het gevolg was van de beschaving zelf. Voor hem is de Holocaust geen barbaars, typisch Duits misdrijf, geen misdrijf met wrede, door het kwaad bezeten daders, weerloze slachtoffers en machteloos toekijkende buitenstaanders. De Holocaust vond plaats in de moderne tijd, in een maatschappij op het hoogtepunt van haar beschaving. Bauman laat zien hoe verschijnselen die nog altijd typisch zijn voor de moderne samenleving, de holocaust mogelijk maakten. Hij staat uitvoerig stil bij de techniek, het hiŽrarchisch en functioneel georganiseerde arbeidsproces, de bureaucratie waarvoor de mens niet meer telt, de sociale afstand, het zelfbehoud, gehoorzaamheid, medeplichtigheid en afgeschoven verantwoordelijkheid. Voor Bauman staat voorop wat de Holocaust de sociologie, en ons allen, kan leren. Zijn analyse van de Holocaust, en van de moderne maatschappij die tot een dergelijke catastrofe kan leiden is verontrustend, ondanks de beschouwende distantie. Zygmunt Bauman maakt in zijn boek voortdurend de vergelijking tussen de toenmalige samenleving en botanische eigenschappen. Als logisch gevolg van de moderniteit en het vooruitgangsdenken streefde het naziregime naar de ideale tuin. De tuinman (de Duitser) zorgde voor orde en wiedde onkruid (de joden). Want onkruid kan niet verbeterd of aangepast worden, dus moet het vernietigd worden. Bijvoorbeeld door het gebruik van chemicaliŽn (zoals Zyklon B). Onkruid bestrijden was in de ogen van de nazi's geen destructieve maar een constructieve handeling. Die theorie sloot aan op het sociaal-darwinisme dat in de jaren dertig opgang maakte. De kern van hun raciale politiek was de krachtdadige verwijdering van het 'unwertes Leben'. De nazi's gebruikten de wetenschap en het vooruitgangsdenken voor hun eigen logica. Natuurlijk beseften ze dat er tegenstand zou komen. Daarom voerden ze een politiek van 'afstand scheppen'. Met als doel de gewone bevolking zoveel mogelijk weg te houden van haar gevoelens tegenover de joodse medemens en hem in te schakelen in een onpersoonlijk, bureaucratisch en technisch systeem zonder emoties.

Anti-joodse maatregelen kregen niet zozeer sympathie maar wekten ook weinig weerstand omdat het maatregelen betroffen voor 'anderen' en niet voor henzelf, de raszuiveren. En als de jood als mens te dichtbij kwam en mededogen een kans zou krijgen, schakelden de Duitsers de joden zelf in om te handelen. Dat deden ze op een bijzonder perfide manier via de jodenraden in de diverse getto's en met de Sondercommando's. Waarbij joden zich met het oog op een enigzins beter bestaan ten dienste stelden van hun onderdrukkers. Misschien is het ultieme voorbeeld wel de tragische figuur van de voorzitter van de Jodenraad van het getto van Warschau, Adam Czernakow die door de meeste joden misprezen werd wegens een vorm van 'medeverantwoordelijkheid' maar die volgens bevoorrechte getuigen als Marcel Reich-Ranicki en Wladyslaw Szpilman een beter oordeel van de geschiedenis verdient. Uit tal van gebeurtenissen blijkt immers dat hij zijn bevoorrechte 'functie' gebruikte om het lot van zijn medejoden te verzachten. Uiteindelijk pleegde hij zelfmoord, omdat hij naar zijn eigen zeggen, niet verantwoordelijk wilde zijn voor de eliminatie van zijn volk.

"De moderne beschaving was op zich geen voldoende voorwaarde voor de Holocaust; ze was echter wel een noodzakelijke voorwaarde", aldus de meest scherpe aantijging van Zygmunt Bauman. "De betekenis van de Holocaust wordt pas ten volle duidelijk als we beseffen in welke mate deze massamoord op nooit eerder vertoonde schaal afhankelijk was van de beschikbaarheid van goed ontwikkelde en stevig gevestigde vaardigheden en gebruiken, zoals een zorgvuldige en preciese werkverdeling, de verzorging van een goede commando-structuur en informatiestroom, synchrone coŲrdinatie van losstaande maar elkaar aanvullende handelingen; kortom van de vaardigheden en gewoonten die het best gedijen in de sfeer van het kantoor. Het licht dat de Holocaust werpt op onze kennis van de bureaucratische rationaliteit wordt helemaal verblindend als we beseffen in hoe grote mate het idee van de EndlŲsung zelf een uitvloeisel van de bureaucratische cultuur was." De fysieke vernietiging was dus een kwestie van goede planning, de inzet van nieuwe technologieŽn en chemicalieŽn. En voor de rest was het een kwestie van discipline en niet zozeer van ideologie.

Deze scherpe vaststelling van Bauman is niet alleen onthutsend maar brengt ook ons totale wereldbeeld van een evident voortschrijdende moderniteit aan het wankelen. Meer beschaving betekent dus niet automatisch rechtvaardigheid en menselijkheid. Bauman toont dit aan met een even eenvoudige als beangstigende vaststelling: "De massale vernietiging (van joden) ging niet gepaard met emotioneel tumult, maar met de dodelijke stilte van de onverschilligheid." Die onverschilligheid werd evenwel pas mogelijk door de doorgedreven bureaucratisering, verzakelijking en derhalve ontmenselijking van het ganse proces. Door de bewust gecreŽrde afstand tussen uitvoerders en slachtoffers verdween de beroering van het menselijk geweten. De oorspronkelijke moordpartijen met nekschoten werden vervangen door meer 'afstandelijke' en 'wetenschappelijke' opruimingstechnieken zoals het verstikken van mensen in vrachtwagens en het gooien van Zyklon-B korrels in afgesloten ruimtes. En om de confrontatie met het schelden, selecteren en moorden tot een minimum te beperken schakelden de nazi's de joden zelf in via de zo omstreden Joodse Raden en Sondercommando's.

Bauman gaat nog verder en argumenteert dat 'de holocaust een bijproduct is van de moderne drang tot het scheppen van een volledig bedachte, volledig beheerste wereld als die drang onbeheersbaar wordt en op hol slaat'. En dit alles met behulp van een wetenschap die zichzelf waardenvrij zag. "Zo sloopte zij (de wetenschap) alle barriŤres die haar hadden kunnen weerhouden van de enthousiaste medewerking, met volle overgave, aan de ontwikkeling van efficiŽnte en snelle methoden voor massale sterilisatie of massamoord; of van de opvatting dat de slavernij in de concentratiekampen een unieke en schitterende gelegenheid vormde voor medisch onderzoek in het belang van de medische wetenschap en - uiteraard - de mensheid." Niet alleen de wetenschap was medeplichtig of zweeg maar ook de kerk. Bauman merkt fijntjes op dat Hitler nooit de katholieke kerk verlaten heeft en ook nooit geŽxcommuniceerd werd.

Het boek van Bauman is ongemeen hard en doet ons twijfelen over de moraliteit van de toenmalige Duitse burgers in het algemeen en de wetenschap in het bijzonder. Zijn boek stemt tot nadenken over het onvoorwaardelijk geloof in de wetenschap en de vooruitgang. Dit boek maakt indruk en is derhalve een aanrader voor al wie het grootste drama van de vorige eeuw toch deels wil begrijpen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Zygmunt Bauman, De moderne tijd en de holocaust, Boom, 1998

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be